بحث تشکیل بورس نفت تقریبا از اوایل سال 1381 بر سر زبان ها افتاد. در این میان طرح این موضوع چندان به اندازه شور و نشاط اولیه آن مورد توجه واقع نشد.
در سال 1382 مجددا موضوع به صورت جدی تر مطرح شد ولی به اندازه ای نرسید که این عمل در خارج از ذهن به منصه ظهور برسد. این روند از حرکت باز ایستاد و در سال 1383 نیز با وجود طرح مسئله در سال های گذشته چندان توجه جدی به موضوع نشد و تنها نتیجه مذاکرات و مصوبات آن شد که وزارت نفت خود، به صورت مستقل بدون گذر از فیلتر شورای بورس می تواند بورس نفت را تشکیل دهد. اما مخالفت ها کار را به جایی کشاند که بنابر آن شد که برای تشکیل بورس نفت ضروری است که از مجرای قانونی شورای بورس مجوز تشکیل آن صادر شود. تا پایان دولت گذشته همچنان این حرکت ادامه یافت تا اینکه نهایتا قرار شد مسئولین وزارت نفت با حضور در شورای بورس، ضرورت های تشکیل بورس نفت را تشریح کنند. در اولین جلسه ای که شورای بورس برای اتخاذ تصمیم در این زمینه تشکیل داد، نتیجه ای حاصل نشد و دلیل آن عدم اطلاعات جامع وزارت نفت به شورای بورس در این راستا بوده است. نهایتا مقرر شده بود که با یک فرصت یک ماهه کمیته ای سه نفره برای بررسی گزارشات وزارت نفت ایجاد شود که با بررسی موضوع شورای بورس متقاعد نشد ولی در جلسات مکرر موافقت اولیه حاصل گردید و تصمیم بر آن شد که وزارت نفت به ابهامات شورای بورس جواب دهد و برای طی مراحل بعدی، اساسنامه و اطلاعات لازم را به آن شورا ارائه نماید. پس از گذشت نزدیک به یک سال از این موضوع، مجددا در اردیبهشت ماه سال جاری پس از تعیین مدت زمان خاصی برای ارائه اساسنامه و سایر مدارک و مستندات در این زمینه هنوز این عمل صورت نگرفته است تا جایی که شنیده شده است که وزارت نفت خود مستقلا در صدد پیگیری و تشکیل بورس نفت خارج از اداره و نظارت شورای بورس است. اگرچه وزیری هامانه وزیر نفت چند روز پیش خبر از آماده شدن اساسنامه تشکیل بورس نفت داده است.
اما بسیاری از کارشناسان معتقدند که با توجه به اینکه طرح تشکیل بورس نفت از مدت ها مطرح بوده است، اما دست هایی به صورت پنهان، فعالانه مانع از بورس نفت شده اند.
«محمد کریمیان» عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی در این زمینه با استفاده از اهمال کاری هایی که برای تشکیل بورس نفت صورت گرفته است، گفت: به دلیل برخی کوتاه هی ها به خصوص از سوی مدیر اجرایی این بورس، کشورهایی مانند قطر که خیلی دیرتر از ما به ایجاد بورس نفت اقدام کردند، اکنون به مرحله بهره برداری رسیده اند.
«خزلی خرازی» مدیر عالم شرکت کارگزاری بانک کشاورزی نیز در این زمینه معتقد است: مهمترین مزیت هر بورس، شفاف سازی است لذا کسانی که شفاف شدن بازار به ضرر آنهاست، در مقابل ایجاد بورس در حوزه های مختلف به خصوص نفت مقاومت کرده و از ایجاد آن جلوگیری می کنند.
وی گفت: ما در فرصت سوزی هنرمندیم، به طوری که وقتی ایده تشکیل بورس نفت در ایران مطرح شد، چنین فکری حتی از ذهن کویت یا دوبی نمی گذشت ولی اکنون آنها در این بحث از ما پیشتر هستند.
در همین حال اگرچه تشکیل بورس نفت به دلیل عدم جامعیت در قواعد و قوانین خاص پیشنهادی حاکم بر آن، دارای ابهاماتی مانند مشخص نبودن چگونگی عرضه و تقاضا، شیوه تعامل با اوپک، رقابتی بودن، اعضای بوان و مهمتر از آن ابهام در شفافیت اطلاعات مربوط به آن،می باشد، ولی از نگاه بسیاری از کارشناسان مافیای نفت درصدد سوءاستفاده از ابهامات موجود در تشکیل بورس نفت به نفع خود می باشند.
کمال دانشیار رئیس کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی در گفتگویی اظهار داشت: «به نظر من مافیای نفت اجازه نمی دهد بورس نفت شکل بگیرد، چرا که این مافیا می داند که در فضای شیشه ای بورس نفت، دیگر هیچگونه رانت اطلاعاتی وجود نخواهد داشت.
«محمدواعظ» استاد دانشگاه نیز درخصوص تاثیر بورس نفت در بازار ارز گفت: «امروز، لحاظ پرستیژ دلار در اقتصاد بین المللی آمریکا قادر شده است تا در مقابل عرضه پول دلار (به طور کاغذی، الکترونیکی و یا دفتری) و دادن آنها به مردمی که با دلار کار می کنند، کالاها و خدمات آنها را به داخل آمریکا منتقل کند.
این استاد دانشگاه افزود: از این طریق، نشر گسترده دلار رسالت تامین مالی کسری بودجه آمریکا را به عهده گرفته است.
در همین حال اخبار و گزارش ها حاکی از آن است که دولت قطر به طور جدی درصدد راه اندازی بورس نفت خود با ارز دلار آمریکا است.
اما برخی از کارشناسان اقتصادی معتقدند که با ایجاد بورس نفت در ایران و تبدیل آن به مرکز معاملات نفت خاورمیانه به شرط انجام معاملات براساس یورو، خطر کاهش معاملات با دلار برای آمریکا خطرناک تر و ناخوشایند تر از استفاده از تکنولوژی هسته ای توسط ایران خواهد بود.
اما دکتر ابراهیم یاوری استاد دانشگاه شهید بهشتی نیز در گفتگویی با اشاره به مقدمات راه اندازی بورس نفت تصریح کرد: برای ساخت چنین بازاری ابتدا باید مقررات و قوانین آن را تهیه کرد و مکانیزم نظارت بر بازار را تدوین نمود.
وی خاطرنشان کرد: در حال حاضر که مسائل اطلاعاتی و آماری وضعیت خرید و فروش نفت کاملا مبهم و دور از دسترس است و به جز شرکت نفت هیچ کس از وضعیت فعالیت های شرکت نفت آگاهی ندارد، چطور می تواند یکباره همه این اطلاعات پنهان روی تابلو برود؟
شاهین چراغی رئیس هیات مدیره و کارگزاری مهرآفرین معتقد است: در کشف قیمت نفت توسط ایران، بعید است که کشورهای حوزه خلیج فارس که خود را پایگاه عمده عرضه نفت دنیا می دانند و همچنین کشورهای تعیین کننده قیمت نفت مانند انگلیس و آمریکا در این خصوص ساکت بوده و مقاومتی از خود نشان ندهند.
در همین حال خبرگزاری آسوشیتدپرس در مصاحبه های کارشناسی با برخی از متخصصان امور اقتصادی اعلام کرد: در صورت اجرای موفقیت آمیز این طرح، موسسات مالی و بانک های مرکزی سراسر جهان، تمایل زیادی برای انجام معاملات نفتی خود بر پایه یورو خواهند داشت و این مسئله موجب کاهش بیش از پیش ارزش دلار آمریکا خواهد شد.
«بیل گرادی» کارشناس ارشد انرژی موسسه «جی.ادواردز» نیز خاطرنشان کرد: اگر کشورهای عضو اوپک روزی اعلام کنند که تنها بر مبنای یورو معامله می کنند، اقتدار اقتصادی آمریکا خواهد شکست.
وی گفت: در حالی که آمریکا، ایران را به حمله نظامی تهدید کرده است. بازار این کشور از شرایط چندان مطلوبی برخوردار نیست، ولی اگر مقامات ایران بتوانند این طرح را با موفقیت اجرا کنند، بسیاری از صنایع آمریکا با بحران جدی مواجه خواهد شد.
غلامرضا مصباحی مقدم عضو کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی هم معتقد است: تصمیم ایجاد بورس نفت برپایه یورو از سوی ایران یک اثر سیاسی اقتصادی مهم به دنبال دارد و آن برگشت دلار از سوی کشورهای مورد نظر به آمریکا و سقوط وحشتناک اقتصاد این کشور است که این مسئله هم به ضرر آمریکا و هم به ضرر طرف های تجاری آن است.
در همین حال دکتر الیاس الکه تحلیلگر شبکه اینترنتی رسانه عرب (Arabic Media) در گزارشی با عنوان «تهدید اصلی ایران برای آمریکا، بمب یا یورو» نوشته است: «تهدید اصلی ایران علیه آمریکا نه از ناحیه ساخت بمب اتم بلکه به خاطر طراحی سیستم مبادله نفتی از «پترودلار» به «پترویورو» است.
اما یک مقام مسئول دروزارت نفت که نخواست نامش فاش شود، با تاکید بر وجود مافیای نفتی در این وزارتخانه که از دولت گذشته نیز بر جای مانده است، یکی از دلایل به تاخیر افتادن تشکیل بورس نفت را همین عامل ذکر کرده است.
این کارشناس مسائل نفت و انرژی از جمله عوامل دیگر را در به تاخیر افتادن تشکیل بورس نفت کمبود افراد و کارشناسان متخصص در امور مالی، اقتصادی و حقوقی در وزارت نفت برای بحث و رایزنی بر سر تشکیل بورس نفت و تغییر برخی از سیاست های حاکم بر وزارت نفت عنوان کرد. این مقام مسئول عامل دیگر را در به تاخیر افتادن تشکیل بورس نفت نو بودن این طرح و نداشتن پشتوانه سیاسی برای افرادی که این فکر را مطرح نموده اند، دانست. وی با تاکید بر اینکه برخی افراد که وزارت نفت را در دوره گذشته در دست داشتند، هم اکنون هم در وزارت نفت هستند و برای برخورد با این عده باید پشتوانه سیاسی محکمی در داخل وزارت نفت وجود داشته باشد تا بتواند این وزارتخانه را پالایش کند.
این مقام مسئول اظهار امیدواری کرد که تشکیل بورس نفت به صورت جدی در دو ماه آینده کلید خواهد خورد.
وی با اشاره به بحث تغیر ارز در بورس نفت از دلار به یورو گفت: چنین کسانی که این همه به این بحث دامن می زنند تلاششان آن است که جو بازار را به گونه ای تنظیم کنند که خریداری برای بورس قدم جلو نگذارد.
این مقام مسئول گفت: ما باید کاری بکنیم که با تشویق خریداران برای ورود به بورس به فعالیت های خود رسمیت ببخشیم.
وی اظهار داشت: افرادی که این بحث ها را مطرح می کنند به صورت غیرمستقیم چنین وانمود می کنند که بورس ما لولو است.
ما ابتدا باید خریداران را جذب کنیم و سر بزنگاه یورو را جانشین دلار کنیم. این کارشناس مسایل نفتی خاطرنشان کرد: الان قطر 17 میلیارد دلار در بحث نفت سرمایه گذاری کرده است چون استخراج، پالایش و... همه در دست آمریکاست و با طرح چنین مسائلی به صورت پیشاپیش و بدون آن که در این راه وارد شده باشیم درست به نظر نمی رسد.
این مقام مسئول گفت: کالای بورس یعنی نفت، مال وزارت نفت است، گاز، پتروشیمی و... همه محصول و کالای وزارت نفت هستند و این امر که سازمان بورس ریاست بورس نفت را برعهده گیرد به صلاح وزارت نفت نیست. چرا که وزارت نفت، تعهد بودجه ای دارد، مواد پتروشیمی دارد و 40درصد بودجه وابسته به نفت است.
به هر حال مهمترین پیامد تشکیل بورس نفت شفاف سازی فعالیت های موجود در درون وزارت نفت است که برخی از عوامل و مافیای نفتی تا به حال حاضر نشده است نسبت به شفاف سازی سازوکار مسائل نفتی وارد عمل شود. علاوه بر آن جذب سرمایه گذاری برای رسمیت بخشیدن به بورس نفت باید بیش از پیش توسط مسئولان وزارت نفت با راهکارهای کارشناسی پیگیری شود.
نکته مهم آنست که با توجه به تشکیل هیئت مدیره بورس نفت باید به جد از ورود مافیای نفتی به این گروه پرهیز کرد. چرا که تحت تاثیر قرار گرفتن بورس نفت از مافیای نفتی نه تنها کمک به شفاف سازی فعالیت ها در این وزارتخانه نمی کند بلکه لطمات اقتصادی بیشتری را در این حوزه سبب می شود.