زهرا شاهدی
در این قرن اطلاعات، دانش و آگاهی، معادل توانایی انسان و بزرگترین سرمایه سازگاری او با دنیای جدید است. عصر کنونی، معرف و بیانگر تمام نمای شعر معروف فردوسی بزرگ است که «توانا بود هر که دانا بود» و «دنیای اینترنت به منزله یکی از کارسازترین و فراگیرترین ابررسانه ها می تواند در تقویت این سرمایه کمک کند. هم اینک میلیون ها پایگاه آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و هنری در وب های جهانی وجود دارد که هر یک به منزله یک آموزشگاه مجازی، کاربران اینترنت را با هر گونه نیاز و سلیقه ای تغذیه می کند. اینترنت به عنوان یک پدیده جهان شمول، امکان و فرصتی برای کاربران فراهم می کند که بتوانند تمام اطلاعات و خدمات مورد نیاز خود را هر زمان، هرکجا و به هر میزان که بخواهند دریافت کنند، بنابراین در جهان امروز، فرهنگ رسانه ای با برتری رسانه اینترنت، فراگیرترین و مسلط ترین فرهنگ تأثیرگذار در جامعه است، مرکز ثقل این تأثیر روی نسل در حال رشد، یعنی نوجوانان و جوانان است. به عبارتی دیگر، بخش قابل توجهی از زندگی جوانان امروز را ارتباط با اینترنت تشکیل می دهد، این ارتباط می تواند به رشد مهارت های مختلف یادگیری منجر شود، مهارت یادگیری زبان، مهارت تعامل با فرهنگ های مختلف، مهارت پردازش دانش و به کارگیری آن در قلمرو زندگی فردی و اجتماعی و نیز ده ها مهارت دیگری که جوانان را با نظام نوین جهانی و ضرورت جهانی شدن آشنا و سازگار می کند.
البته در کنار این مزایای بزرگ، باید در کمین خطرهای پنهان آن نیز بود، این پدیده تناقض آلود از یک سو بهترین و غنی ترین بستر رشد، تحول و توسعه زندگی انسان ها است، از سوی دیگر مسموم ترین و آسیب زاترین فضای فرهنگی و تربیتی را نیز در درون دارد. پدیده کامپیوتر و اینترنت هم قابل ستایش است. از این لحاظ که یک ابزار شگفت آور برای دستیابی سریع به اطلاعات است و هم قابل نکوهش، از این نظر که در صورت بد استفاده کردن از آن، آسیب های بسیاری در پی دارد. این وضع در شرایطی قابل درک است که بتوانیم ویژگی های جهان امروز را با واقع بینی و جامع نگری نظاره گر باشیم. جهان امروز جهان حاکمیت فرهنگ دیجیتالی، گسترش ارتباطات الکترونیکی، ظهور مدارس مجازی و نفوذ امواج نامرئی در فراسوی زمان و مکان قراردادی است.
در حقیقت از همان آغاز نیمه دوم قرن بیستم که عصر صنعتی شدن، جای خود را به عصر انفورماتیک داد، تحولات پرشتاب و فزاینده ای در عرصه های مختلف آموزشی، اجتماعی، اقتصادی و فنی نمایان شد. قابلیت های پرتوان پدیده کامپیوتر در گسترش فناوری ارتباطات و نماد آشکار آن «اینترنت» موج جدیدی از تحولات رسانه ای را در سطح جهان ایجاد کرده است، اما این تحول عظیم و سازنده به این معنا نیست که کارکرد ذهنی و خلاقیت فکری انسان به رغم هجوم فرهنگ دیجیتالی و آموزش الکترونیکی، خاصیت خود را از دست بدهد، زیرا هر کس باید بتواند خردورزی، خودآگاهی، تحلیل و سازماندهی و قدرت تفکر خود را به کار گیرد و آن را با تحولات نوین جهان بسط دهد و جهان را با نیازها و ارزش های خویش منطبق کند. نسل جدید در شرایطی می تواند به حیات فکری و معنوی خود تداوم دهد که توانایی این انطباق فعال را در خود ببیند، اما آیا با ظهور اینترنت و هجوم اطلاعات مجازی و بمباران ذهن ها، فرصت پردازش و تبدیل این اطلاعات به دانش و معرفت بالنده از یک سو و قدرت تشخیص و تصمیم گیری برای چگونگی انطباق و پردازش این دانش با واقعیت های جهان امروز از سوی دیگر وجود دارد؟
به عبارتی دیگر حجم سنگین اطلاعات فزاینده و بارش پی درپی این دادهها بر ذهن کاربران از یک سو، دگرگونی شتابنده ابزارهای اطلاع رسانی از سوی دیگر موجب شده است که سیمای ظاهری و باطنی زندگی انسان در عصر کنونی، رنگی دیگر به خود گیرد و این تحول بزرگ به مثابه یک انفجار عظیم رسانه ای، ساخت و بافت نظام فرهنگی و اجتماعی، جوامع را از نو بازآرایی کند، نگاهی به آمار مراجعه کنندگان به سایت های اینترنتی در کشورهای مختلف نشان می دهد که تا چه اندازه فرهنگ رسانه ای اینترنت، فضای ذهنی جوان را اشغال کرده و از آن مهم تر، نمایانگر نقش خانواده در کنار این ابررسانه است که والدین روی فرزندان خود تا چه حد کنترل تربیتی و نظارت اخلاقی دارند. نیمی از خانواده ها نمی دانند در موقعیتی که شرایط نامطلوبی برای فرزندانشان در اینترنت به وجود میآید، چه باید بکنند، والدینی که فرزندانشان در مدرسه از اینترنت استفاده می کنند، ترجیح می دهند که اطلاعات مربوط به استفاده ایمن و سالم را از مدرسه بیاموزند، در حالی که سایر والدین مایلند این اطلاعات را از طریق تلویزیون به دست آورند.
بنابراین نقش خانواده و مدیریت تربیتی و نظارتی والدین در مواجهه با این رویدادها می تواند نظام رفتاری فرزندان را در نحوه استفاده از سایت های اینترنتی تعیین کند، هر چند دولت ها نیز در کنترل و هدایت این رسانه ها مسئولیت سنگینی دارند، به نظر می رسد پایگاه خانواده، با توجه به شناختی که والدین از ظرفیت ها، نیازها و حساسیت های فرزندان خود دارند، از اهمیت بیشتری برخوردار است.