نقش و جایگاه شورا در حکومت اسلامی

محمدجواد یاری / از گروه 42 مهندسی قدر
شوراها یکی از ارکان نظام اسلامی محسوب می شوند ، خداوند در قرآن شورا را مبنای اصلی سلوک و رفتار متقابل مردم و آن را از ویژگی های برجسته مومنین دانسته است . با نهادینه شدن شوراها از استبداد ، خود رأیی و خودمحوری جلوگیری شده وبا ایجاد زمینه تعاطی افکار و اندیشه ها ، زمینه تفاهم و ایجاد امنیت خاطر بین افراد فراهم می شود و بدین ترتیب مناسب ترین تدابیر اتخاذ می گردد و درحقیقت نوعی تمرین مردم سالاری در همه نقاط کشور می باشد که نحوه تعامل سازنده اکثریت و اقلیت را رقم می زند . از نتایج مفید محوریت اصل شورا از بین رفتن تمرکز قدرت و بهره جویی از استعداد های موجود در جامعه برای حل مشکلات آن هاست ،شوراها بسترساز مشارکت و رقابت در سطح ملی می باشند ، شوراها شرایطی را در لایحه های زیرین اجتماع تدارک می بینند تا مشارکت مردم ساده تر و سالم تر در سطوح مختلف به جریان افتد و زمینه مناسب تری برای رقابت سالم ایجاد می کند. به موجب اصل ششم قانون اساسی د ر جمهوری اسلامی ایران امور کشور باید به اتکاء آرای عمومی اداره شود ، این اصل بر گرفته از قرآن کریم از جمله سوره آل عمران /59 و شوری /38 می باشد که تأکید زیادی بر آن شده است.
علاوه بر اصل ششم ، قانون اساسی در فصل هفتم طی اصول یکصدم تا یکصدو ششم به مسایل مربوط به شوراها می پردازد. در انتخابات شوراها مردم به طور مستقیم و یک درجه ای به کاندیداها رأی می دهند ، در ضمن اصل اکثریت نسبی نیز در انتخاب کاندایدها رعایت می گردد و واسطه ای دربین نیست . در انتخابات شوراها اصل مخفی بودن آراء صیانت می گردد و هیچ رأی دهنده ای مکلف نیست که رأی خود را به دیگران نشان دهد ، براساس قانون تشکیلات ، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران ماده 3، دوره فعالیت هر شورا از تاریخ تشکیل چهار سال خواهد بود و انتخابات مجدد آن بلامانع می باشد. اظهار نظر واتخاذ تصمیم در خصوص تأیید یا عدم صلاحیت فقط از وظایف و اختیارات هیئت های اجرایی و نظارت می باشد . نمایندگان مجلس شورای اسلامی هسته مرکزی نظارت را تشکیل می دهند و مثل نظارت شورای نگهبان بر انتخابات مجلس گسترده است.
از سویی معتمدین مردم که جریان اصلی انتخابات را به همراهی چند نفر از مسئولین دولتی با عنوان هیئت اجرایی به عهده می گیرند و مسئولین و مأمورین وزارت کشور نیز کار تشکیلاتی و تدارکاتی و انتظامی را عهده دارند. ماده 32 قانون شوراها می گوید به منظور برگزاری انتخابات شوراهای اسلامی شهرو شهرک هیئت اجرایی شهرستان به ریاست فرماندار و عضویت رئیس اداره ثبت احوال ، رئیس اداره آموزش و پرورش و هفت نفر از معتمدان محدوده شهرستان تشکیل می شود. ماده 48 آن قانون نظرهیئت های اجرایی شهرستان و بخش مبنی بر تایید با رد صلاحیت داوطلبان حسب مورد با تایید هیئت های نظارت شهرستان معتبر است. براساس قانون مصوب 29/4/1365 ماده 38 ، به منظور نظارت بر انتخابات شوراها ، هیئت مرکزی نظارت برابر انتخابات شوراهای اسلامی کشوری متشکل از سه نفر از اعضای کمیسیون شوراها وامور داخلی و دو نفر از اعضای کمیسیون اصل نود به انتخاب مجلس شورای اسلامی تشکیل می شود . مطابق با تبصره ماده 50 اظهار نظر و تصمیم گیری در خصوص تایید یا عدم تایید صلاحیت داوطلبان براساس قانون تنها از وظایف و اختیارات هیئت های اجرایی و نظارت می باشد . هیئت عالی نظارت استان که ، امر نظارت بر شوراها را ، در قلمرو استان به عهده دارد از سه نفر از نمایندگان مجلس شورای اسلامی همان استان به تعیین هیئت مرکزی نظارت ، تشکیل می گردد . هیئت نظارت استان در هر شهرستان معین و اسامی آن ها را به فرمانداری و ستاد انتخابات استان اعلام می دارد. قانون برای انتخاب کنندگان و انتخاب شوندگان شوراها شرایطی را در نظر گرفته است. بر اساس ماده 26 فصل دوم قانون شوراها انتخاب کنندگان باید از این شرایط زیر برخوردار باشد : 1-تابعیت کشور جمهوری اسلامی ایران (خواه اکتسابی باشد خواه اصلی ) ؛2- حداقل سن 15 سال تمام در روز اخذ رأی؛3-سکونت حداقل یک سال در محل اخذ رأی به استثنای شهرهای بالای یک صد هزار نفر جمعیت . انتخاب شوندگان نیز براساس ماده 62 فصل 2 باید از شرایط زیر برخوردار باشند : 1- تابعیت کشورجمهوری اسلامی ایران ؛ 2- حداقل سن 25 سال تمام ؛ 3- سکونت حداقل یک سال متصل به زمان اخذ رأی در محل؛ 4- اعتقاد و التزامی عملی به اسلام و ولایت فقیه؛ 5- ابزار و فاداری به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران؛6- دارا بودن سواد خواندن و نوشتن به اندازه کافی. براساس تبصره این ماده ، اقلیت های شناخته شده در قانون اساسی به جای اسلام باید به اصول دین خود اعتقاد و التزام عملی داشته باشند. محرومین از داوطلب شدن برای عضویت در شوراها براساس ماده 29 قانون شوراها عبارتند از : 1-کسانی که درجهت تحکیم مبانی رژیم سابق نقش موثر وفعال داشته اند 2- کسانی که به جرم غصب اموال عمومی محکوم شده اند ؛3- وابستگان تشکیلاتی به احزاب ، سازمان ها و گروهک هایی که غیرقانونی بودن آنها از طرف صالحه اعلام شده باشد 4.- کسانی که به جرم اقدام بر ضد جمهوری اسلامی ایران محکوم شده اند؛5- محکومین به ارتداد به حکم محاکم صالح قضایی؛ 6- محکومین به حدود شرعی ؛7-محکومین به خیانت وکلاه برداری و غصب اموال دیگران ؛ 8- مشهوران به فساد ومتجاهران به فسق ؛9-قاچاقچیان مواد مخدر و معتادان ؛10 :محجوران و کسانی که به حکم دادگاه مشمول اصل 49 قانون اساسی باشند ؛11- وابستگان به رژیم گذشته.
شورا از بنیادی ترین اصول سنتی و شیوه های عقلایی است ، حتی دیکتاتورها برای کاهش اشتباهات خود به آن روی می آوردند . ماهیت حکومت اسلامی از جایی که وابسته به گروه خاصی نمی باشد هرگز با استبداد و خود رأیی سازگاری ندارد و از جایی که هدف در گفتمان اسلام گرایی، رشد و تکامل همه جانبه انسان می باشد که جز از طریق مشارکت در عرصه اجتماع و سیاست ممکن نیست لذا اصل شورا امری اجتناب ناپذیر می باشد . در سایه مشورت ابهامات و مشکلات زدوده می شود و یک مصلحت و فهم بهتر حاصل می آید و حقایق برای آدمی آشکار می شود و انسان قدرت می یابد که بابصیرت و روشن بینی بیشتر به کاری روی آورد، لذا عقل حکم می کند به حسن مشورت برای کشف مصلحت و بهترین راه نیل به آن.
شورا از مهمترین مکانیزم های مشارکت در نظام سیاسی می باشد که با هدف رسیدن به بهترین نتیجه است که در آن نهایتا نظر اکثریت مبنای عمل قرار می گیرد مانند آنچه امروزه در مجالس رایج می باشد . از سویی گستره دامنه مشورت تمامی ابعاد زندگی را در بر می گیرد . با توجه به رویکرد اسلام در تائید سنتهای مثبت جوامع گوناگون امروزه شیوه های مدرن شورا و مشورت به طور طبیعی مورد قبول اسلام می باشد زیرا اسلام مستقلات عقلیه و قضاوت های عقلانی را نفی نمی کند. بعضی اندیشمندان شورا را پشتوانه ای برای نظام سیاسی می دانند. آیت‌الله محمد هادی معرفت می گوید: «استوارترین پشتوانه زعامت و رهبری در اسلام ، مشورت است ، که در همه شئون کشور داری ، به ویژه مقام رهبری پشتوانه مستحکمی است که آن را از آسیب مصون می دارد.» آنچه امروزه از طریق مکانیزم مشارکت سیاسی شهروندان دنبال می گردد، در فرهنگ اسلامی با تعبیه اصل شورا و تشویق آن مورد توجه قرار گرفته است. مستند و دلیل اصالت مشورت در اسلام هم عقل است که حجت خداوندی است و هم نقل که از حجت های الهی است ، لذا محصول یک مشورت صحیح از دیدگاه اسلام، باید مورد پیگیری قرار بگیرد. قرآن از ویژگی های بارز جامعه با ایمان را عمل براساس تبادل و مشورت ، می داند . قرآن جامعه ای را جامعه اسلامی می داند که درامور مربوط به خود به صورت شورایی عمل می کنند و حتی به پیامبر (ص) دستور می دهد که با مردم مشورت کند. به طور عمده در دو سوره قرآن کلمه شوری به کار رفته است ،خداوند در سوره آل عمران می فرماید :«... پس آنها را ببخش و برای آنها آمرزش بطلب ؛ و در کارها با آنان مشورت کن! اما هنگامی که تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن . زیرا خداوند متوکلان را دوست دارد.» و درسوره شوری نیز می فرماید :«وکسانی که دعوت پروردگارشان را اجابت کرده و نماز را بر پا می دارند و کارهایشان به صورت مشورت در میان آنهاست و از آنچه به آنها روزی داده ایم انفاق می کنند .» آیت ا... علامه محمد حسین طباطبایی در تفسیر این آیه می گویند : «مومنین آنهایند که هر کاری می خواهند بکنند، دربینشان شورایی می شود که پیرامونش مشورت می کنند این آیه اشاره ای است به این که مومنین اهل رشدند و کار می کنند که در واقع هم باید بکنند ، و در به دست آوردن و استخراج رأی صحیح دقت به عمل می آورند ، و به این منظور به صاحبان عقل مراجعه می کنند.» و به تعبیر شهید مطهری :«علی هم مشورت می کرد ، پیغمبر هم مشورت می کرد ، آنها نیازی به مشورت نداشتند ولی مشورت می کردند برای این که اولا دیگران یاد بگیرند و ثانیا مشورت کردن شخصیت دادن به همراهان و پیروان است . آن رهبری که مشورت نکرده : ولو صددرصد هم یقین داشته باشد، تصمیم می گیرد ، اتباع او چه حس می کنند.»علامه مطهری بر این عقیده است مشورت با مردم باعث ایجاد حس شخصیت در آنها و درنتیجه پیروی بهتر آنان می شود.
پیامبر اسلام (ص) در خصوص اهمیت مشورت می فرمایند:«دور اندیشی آن است که با صاحب نظر مشورت کنی و به نظر او عمل کنی. » و درجای دیگر می فرمایند:«هیچ پشتیبانی ، قابل اعتماد تر از مشورت نیست. » حضرت در جایی دیگر مشورت را مایه سعادتمندی دانسته و می فرمایند :«هیچ کس از مشورت بدبخت نشده از خود رأیی خوشبخت نشد.» و درجایی دیگر عدم مشورت را نشانه نادانی دانسته اند:« دانش مرد همین بس که خدا را پرستد ونادانی مرد همین بس که دل بسته رأی خویش باشد .»در جای دیگر پیامبر (ص) اهمیت بسیار زیادی برای مشورت قائل می شوند و چنین می فرمایند که :«هرکس خواست در جامعه ایجاد تفرقه کند و حکومت را از مردم به زور غصب کند و بدون مشورت به اداره جامعه بپردازد ، پس اورا بکشید ، زیرا خداوند عزوجل اجازه داده است .» مشارکت و مشورت با مردم از جلوه های سیره سیاسی پیامبر و از دستورات الهی در خصوص نحوه اعمال قدرت می باشد. در موارد گوناگون مانند جنگ احد پیامبر (ص)که دفاع را خارج از شهر انجام داد، پیامبر (ص) نظر صحابه را می پذیرفتند . حضرت علی(ع) نیز یکی از ارکان مهم حکومت و اداره جامعه را مشورت دانسته و آن را تضارب آراء ، افکار و اندیشه های موافق و مخالف می دانند تا از میان آنها صحیح ترین، کاملترین و بهترین شان استخراج شود. ایشان فلسفه وجود مشورت و وجود مشاورین آگاه را برای یافتن راه های صحیح اداره جامعه و برای تحکیم قدرت و ادامه حاکمیت می دانند که باعث پرهیز از اشتباهات و هدر رفتن نیروها در سیاست گذاری ها و اجرای آن است . احادیث فراوانی از حضرت علی (ع) دراین زمینه وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم ، ایشان مشورت را شراکت درعقول دیگران دانسته و می فرمایند:«هرکس خود رأی شد به هلاکت رسید و هرکس با دیگران مشورت کرد ، در عقل های آنان شریک شد.»و درجای دیگر مشورت را باعث شناخت راه صحیح می دانند :« آن کس که از افکار و آراءگوناگون استقبال کند، صحیح را از خطا خوب شناسد .» امام علی(ع) از مردم دعوت به گفتن حق و مشورت نموده و چنین می فرمایند:«پس ، از گفتن حق ، یا مشورت در عدالت خودداری نکنید، زیرا خود را برتر از آن که اشتباه کنم و از آن ایمن باشم نمی دانم ، مگر آنکه خداوند مرا حفظ فرماید .» حضرت در ادامه لزوم مشورت را حق مردم دانسته و می فرمایند:«حق شما بر من آن است که جز اسرار جنگی هیچ رازی را از شما پنهان ندارم و کاری را جز حکم شرع ، بدون مشورت با شما انجام ندهم ...» امام صادق (ع)نیز مشورت را باعث نجات انسان دانسته و چنین می فرمایند :« انسان خود رأی همیشه بر لب پرتگاه های سقوط ایستاده است .» « هیچ انسانی از کردن نابود نمی شود .» مقوله و مشارکت همواره مورد تأکید امام خمینی (ره) نیز بوده است ،زیرا سلامت عمل رفتار انسانی در هرحوزه ای ، مرهون است ، امام خمینی(ره)در این رابطه می فرمایند:«مردم را درهمه امور شرکت بدهیم ، دولت به تنهایی نمی تواند که این بار بزرگی که الان به دوش این ملت هست بردارد.» بدین ترتیب از مجموع آیات و روایات این نتیجه بدست می آید که نظام و کار شورایی و در اسلام اصالت دارد و امور باید بر اساس پیش رود و از مسلمانان در زمینه های گوناگون بایستی خواست زیرا موجب هدایت به راه صواب و پرهیز از خود رأیی و اشتباه است.