قاسم غفوری
روسیه و آمریکا به عنوان قطب هایی که زمانی خود را سردمداران جهان می دانستند در ماه های اخیر گرایشاتی به کاهش تنش ها داشته اند. عقب نشینی آمریکا از اجرای کامل طرح سپر موشکی در چک و لهستان و تبدیل آن به طرح های نظامی جدید در کنار رویکرد روسیه به بازنگری در طرح استقرار سپر موشکی «اسکندر» در کالینینگراد در کنار رایزنی ها و دیدارهای مقامات دو کشور که به برگزاری 6 دور جلسات دو جانبه برای کاهش زرادخانه های تسلیحاتی منجر شده و در نهایت توافق طرفین برای فعالیت در امور افغانستان را می توان در این چارچوب ارزیابی کرد. نکته قابل توجه در این تحولات دیدگاه ها و نقش اروپا و ناتو است. روند تحولات نشان می دهد که کشورهای اروپایی و حتی ناتو تمایل بسیاری برای کاهش تنش های روسیه و آمریکا دارند، چنانکه راسموسن، دبیر کل ناتو و بسیاری از نمایندگان اتحادیه اروپا توسعه روابط با روسیه و رویکرد آمریکا به مسکو را مورد تأکید قرار دادهاند. در بررسی دلایل و علل گرایش اروپا و ناتو به این روند چند نکته اساسی قابل توجه است.
1) استمرار تقابل میان روسیه و آمریکا، هزینه های اقتصادی بسیاری بویژه در عرصه انرژی برای اروپا و ناتو به همراه داشته است. در شرایطی که در فضای بحران اقتصادی این کشورها نیازمند فضای ثبات اقتصادی و نیز دست یابی آسان به منابع انرژی هستند، رقابت آمریکا و روسیه آنها را با چالش هایی مواجه کرده در حالی که آنها تلاش دارند با کاهش این تنش ها از هزینه های اقتصادی خود بکاهند.
2) هر چند که اروپایی ها اتحادیه واحدی را تشکیل داده و خود را به سمت مرزهای روسیه نزدیک می کنند، اما استمرار مناقشه روسیه و آمریکا می رود تا از یک سو دو دستگی میان دو بخش شرقی و غربی اتحادیه اروپا را به همراه داشته باشد و از سوی دیگر ناتو را نیز با تزلزل اتحاد همراه سازد. اروپایی ها اکنون از محقق شدن این دو حادثه در هراسند لذا برای میانجی گری میان آمریکا و روسیه فعالیت می کنند.
3) اروپا به دنبال تشکیل ارتش واحد است در حالی آمریکا به نام ناتو و تهدید روسیه مانع از این مهم شده است، آمریکا حتی با طرح استقرار سیستم دفاع موشکی در اروپای شرقی سعی در سلطه بر اروپا در لوای امنیت این قاره دارد. با توجه به اینکه اروپا دیگر پذیرنده این وضعیت نمی باشد سعی دارد با کاهش تنش در روابط مسکو و واشنگتن به نحوی از بهانه های امنیتی آمریکا کاسته تا شاید بتواند به تشکیل ارتش مستقل دست یابد.
4) از دغدغه های اروپا و ناتو هزینه های جنگ افغانستان و ترس از شکست در این عرصه است. آنها که در تأمین هزینه های مالی و انسانی جنگ ناتوان شده اند و از سوی دیگر از رسوایی شکست در هراسند برآنند تا با کاهش تنش ها میان روسیه و آمریکا و وارد ساختن مسکو به عرصه افغانستان حداقل در زمینه ترانزیت کالا ضمن کاهش هزینه ها به موفقیتی نسبی در افغانستان دست یابند. آنها برای رسیدن به این مهم امتیازاتی برای روسیه در نظر گرفته اند که عدم استقبال از طرح سپر موشکی آمریکا و افزایش مراودات اقتصادی در این چارچوب می باشد.
5) این حقیقت وجود دارد که مناقشه روسیه و آمریکا موجب شده تا اروپا نتواند چندان در معادلات جهانی حضور یابد و عملاً در میدان این تنش ها با سر در گمی مواجه شود. اروپا که خواستار حضور در تمام عرصه های جهانی می باشد و سعی دارد تا از سایر رقبا نیز عقب نماند امید دارد با بهبود مناسبات آمریکا و روسیه تا حدودی بتواند این هدف را اجرایی کند بویژه اکنون کشورهایی مانند چین و هند و اتحادیه هایی مانند اتحادیه آفریقا و آمریکای لاتین می رود تا جایگزین اتحادیه اروپا در معادلات جهانی شود.
در نهایت میتوان گفت که از دلایل رویکرد روسیه و آمریکا به کاهش تنش ها میانجی گری و تحرکات ناتو و اروپا است که در چارچوب اهداف خود به این امر روی آورده اند. البته باید در نظر داشت که اتحادیه اروپا چندان تمایلی به بهبود کامل مناسبات روسیه و آمریکا ندارد چرا که این امر خود تهدیدی برای منافع جهانی اروپا است. آنها صرفاً بر کاهش مناقشات تأکید دارند تا در سایه آن بتوانند اهداف خود را محقق سازند اما در نهایت خود حامی ادامه یافتن اختلافات دو کشور در سطوح پایین تر می باشند.