شرکت‌های هرمی مؤلفه اقتصادی تهدیدات نرم

ماهیت بازاریابی شبکه‌ای (Network Marketing)
بازاریابی شبکه ای نوعی روش بازاریابی است که یک ساختار مشخص برای شناخت و تعیین نحوه تبلیغ کالا به شمار می رود و به گفته کارشناسان اقتصادی، خدمات صنایع داخلی با مدل مناسب بازاریابی شبکه ای قابل توسعه است.
از حوالی سال 1930 میلادی در غرب مفهومی به نام بازاریابی شبکه ای از کشور آمریکا آغاز شد. در این روش تولیدکننده به جای اینکه کالای خود را از طریق عوامل پخش با درصد کمیسیون بالا به فروش برساند، از طریق خود مردم و مشتریان این کار را انجام می دهد. بدین طریق شبکه ای از مشتریانی که تمایل دارند در کار فروش به تولیدکننده کمک کرده و منفعتی نیز برای خود کسب نمایند، امر بازاریابی و فروش کالا را برعهده می گیرند.
در برخی از موارد در ادبیات اقتصادی، از بازاریابی شبکه ای به عنوان بازاریابی چند لایه ای (Multi Level Marketing) نیز نام برده می شود که هر دو عنوان ناظر به یک مفهوم هستند و بطور کلی در این روش فروشنده کالای خودش را به افرادی در شبکه بازاریابی و فروش واگذار می کند و آن افراد نیز کالا را به چند نفر زیردست خود واگذار کرده و بازاریابی می کنند و به همین ترتیب کار ادامه پیدا می کند و در نتیجه به صورت تصاعدی تعداد مشتریان و فروشندگان کالا در شبکه اضافه می شود. ساز و کار بازاریابی شبکه ای به این شکل است که فردی که به یکی از این شرکت های مزبور تقاضای عضویت می دهد درصدد است تا تبدیل به یک مالک مستقل کسب و کار شود و این فرد با استفاده از مستندات و آموزش شرکت موردنظر به عنوان موجود مستقل اقتصادی کارش را آغاز می کند و از طریق گرفتن کمیسیون به کسب درآمد می پردازد. در حال حاضر بیش از 3000 شرکت در دنیا به کار بازاریابی شبکه ای مشغول هستند و در این زمینه فعالیت تخصصی می کنند.
شرکت های هرمی، دسیسه ای اقتصادی
فعالیت های شرکت های هرمی، نوعی کلاهبرداری است که شکل کلی آن به این صورت است که افراد با پرداخت مقداری پول عضو شرکت می شوند تا در آینده با به عضویت در آوردن چند نفر دیگر و رشد زیر مجموعه مشتریان به شکل هرمی به چند برابر حق عضویت دست پیدا کنند. در ساختار شرکت های هرمی، عده زیادی از سرمایه گذاران در انتهای هرم به عده ای قلیل در بالای هرم پول پرداخت می کنند. همچنین در این شرکت ها، محصولی فاقد ارزش یا دارای ارزش ریالی پایین به فروش می رسد و معمولاً به مشتریان هیچ سرویسی ارائه نمی شود. شکل اصلی در شرکت های هرمی این است که علاوه بر اینکه هیچ فعالیت اقتصادی توسط عضوها (مشتریان) با وجوه دریافتی انجام نمی شود، به علت اشباع سیستم بیش از 90درصد سرمایه گذاران به علت این که کس دیگری را برای اضافه شدن به هرم پیدا نمی کنند تمامی پول خود را از دست می دهند.
یک کارشناس تجارت الکترونیک، درخصوص شرکت های هرمی و عدم ارتباط آنها با بازاریابی شبکه ای می گوید: در سیستم شرکت های هرمی، یک نفر به قیمت بازنده شدن دیگری برنده می شود. در حالی که تعریف علمی در بازاریابی شبکه ای ، ایجاد ارزش افزوده اقتصادی برای هر مشتری است که در آن هر دو طرف برنده هستند.
در اطلاعیه بانک مرکزی درخصوص فعالیت های شرکت های هرمی آمده است: در فعالیت چنین شرکت هایی سودی به دست نمی آید که بین اعضا توزیع شود و آنها تنها با دریافت پول از مردم، بخشی ناچیزی از وجوه جمع آوری شده را بین همه اعضا تقسیم کرده و دست آخر، سرشاخه ها مازاد منابع را به نفع خود برداشت می کنند.
همچنین به گزارش دفتر اطلاع رسانی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، دفتر مطالعات فرهنگی این مرکز با بررسی آثار اجتماعی ناشی از فعالیت شرکت های هرمی در ایران متذکر شد که جذب ناجوانمردانه دوستان و اقوام در دستور کار این شبکه ها قرار گرفته و در روش جذب این نوع شرکت ها به جذب دوستان صمیمی در مراحل اولیه تأکید فراوانی شده و در جزوه راهنمای جذب خطاب به اعضای این شبکه ها تأکید شده که «ابتدا لیستی از بهترین دوستان اقوام و نزدیکان خود تهیه کنید و به آنها براساس سطح سواد، میزان ریسک پذیری، وقت آزادی که دارند و مهم تر از همه میزان اعتمادی که به شما دارند امتیاز بدهید و براساس اولویت های به دست آمده سراغ آنها بروید.»
با رشد شرکت های هرمی و حجم تبادل ریالی به سود افراد سودجو و منفعت طلب، مدیر بخش مبارزه با شرکت های هرمی وزارت اطلاعات، با اشاره به این که هم اکنون در این شرکت ها آخرین روش های کلاه برداری کار بسته می شود، می افزاید: معمولاً بسیاری از جوانانی که تجربه کار اقتصادی ندارند در دام این شرکت ها می افتند و متأسفانه آنقدر تحت فشار روانی قرار می گیرند که خانواده و فامیل خود را هم جذب این شرکت ها می کنند و به همین دلیل شاهد ضربات شدید اقتصادی به برخی از خانواده ها بوده ایم. وی در ادامه می گوید: بیشتر سران و سرشاخه های شرکت های هرمی خارجی هستند و در خارج از کشور سکونت دارند.
اشکال و روش های دسیسه های هرمی
دسیسه سودجویانه شرکت های هرمی در اشکال و روش های ختلفی انجام می شود. ولی همه آنها در یک مشخصه برجسته با هم برابرند و آن این است که این شرکت ها وعده سود هنگفتی را براساس به استخدام در آوردن افراد جدید می دهند. شیوه عضوگیری شرکت های هرمی با گذشت زمان تغییر کرده است. در سال های اخیر عمده ترین شیوه که توسط لیدرها به کار گرفته شد به این صورت است که شرکت ها برای این که کار خود را قانونی جلوه دهند، فعالیت خود را به عنوان «راه اندازی شرکت های شبه بانکی» به بهانه سرمایه گذاری معرفی می کنند. این شرکت ها با ادعای پرداخت سودهای 20 تا 50 درصدی، شروع به عضو گیری کرده و برای رفع شبهه مبالغی را به عنوان سود به عضوها می دهد و سپس مشروط ساختن هر عضو به عضویابی به صورت هرمی و وعده سود بیشتر، سرمایه ها را به نفع خود تمام می کنند.
براساس اطلاعیه بانک مرکزی، شرکت های هرمی برای توسعه بازارهای خود با عناوین جدیدی از طریق اینترنت شروع به فعالیت کرده اند.
در رابطه با شیوه جدید فعالیت این شرکت ها، معاون اجتماعی پلیس امنیت اظهار می دارد: برخی از شرکت های هرمی با مطرح ساختن نام برخی از افراد مطرح و یا برگزاری مراسم تبلیغاتی خود (عضوگیری) در مکان های معروف و یا حتی دولتی و همچنین درج آگهی در روزنامه های رسمی فعالیت خود را ادامه می دهند. وی همچنین توضیح می دهد: سرشاخه های این شبکه ها برای ایجاد رعب و وحشت در میان اعضا، خود را به دستگاه های امنیتی و انتظامی منسوب می کنند، در حالی که چنین مسائلی کذب محض است و این شرکت ها در صورت شناسایی توسط نهادهای امنیتی و انتظامی متلاشی خواهند شد. همچنین یک مقام قضایی می گوید: شرکت های هرمی پوشش کار خود را تغییر داده اند و نوع ایرانی آنها همچون آسوکش، تلاش گستر تجارت و ... بابت شرکت پوشالی خود در اداره ثبت و آگهی در روزنامه رسمی و با منتسب کردن خود به مسئولان کلان نظام، سود بالای پرداختی خود را ناشی از شرکت در پروژه های زیربنایی کشور عنوان می کنند و کارخود را کمک به توسعه تجارت الکترونیک ارزیابی می کنند. این شرکت ها با جعل عنوان نام های خارجی مانند پالینور، گالف ایفاند، سوئیس کش، تراست اینوستا و ... فعالیت خود را در تجارت بین الملل عنوان می کنند.
نتیجه‌گیری
شرکت های هرمی با دام های رنگینی که برای ملت و به خصوص جوانان پهن می کنند، علاوه براینکه خسارات قابل توجهی را به اقتصاد کشور متحمل می کنند از طرفی دیگر، ضربات مهلکی بر سلامت روانی جامعه وارد می نمایند.
بطور کلی می توان فعالیت شرکت های هرمی را به عنوان مولفه اقتصادی و ابزار کارآمد در مقوله«براندازی نرم» دانست که اقتصاد کشور و سطح روابط اجتماعی و فرهنگی جامعه ایران را نشان گرفته است.