گزینش: احسان آیتی
امام سجاد(ع) پس از شهادت پدر، امامت را به صورت مخفی و با تقیه شدید و در زمانی دشوار عهده دار گردید. با توجه به جو اختناق شدیدی که حکومتها پس از شهادت امام حسین(ع) به وجود آورده بودند و نیز گسترش فساد و شرایط ناسالم فرهنگی در جامعه آن روز امام(ع) نمی توانست دست به مبارزات سیاسی و فعالیتهای گسترده فرهنگی و اجتماعی بزند و کارهای بنیادی انجام دهد. در این موقعیت، تمام تلاش حضرت سجاد(ع) این بود که شعله معنویت را روشن نگه دارد و برای این کار راهبرد دعا و نیایش را برگزید. لذا گرچه عنوان صحیفه سجادیه، نیایش است اما از موضوعات مبارزاتی و سیاسی تهی نیست و در آن بحث از عدالت، رهبری، معرفی و ارائه اصول و تاکتیکهای مبارزه با خصم، عدم سکوت و عدم ترک وظیفه برابر مسئولیت ها آمده است.
صلوات
پیامی که در بیشتر دعاهای صحیفه، حضور دارد و از چشم و ذهن هیچ کس، مخفی نمی ماند، درود بر خاندان رسول خداست. در عصری که کرامتهایی دروغین برای حاکمان ناصالح می تراشند و در خاموش ساختن نام و یاد خاندان پیامبر(ص) و علی(ع) تلاشی پیگیر دارند، مطرح ساختن نام ائمه(ع) به عنوان اذکار مقدسی که در استجابت دعا نقش دارد و موجب جلب رحمت و فضل الهی می شود، حرکتی صرفاً عبادی نیست بلکه مناجاتی است سراسر پیام و قیام.
تشریح جایگاه سیاسی ائمه(ع)
«رب صل علی اطائب اهل بیته الذین اخترتهم لامرک و جعلتهم خزنه علمک و حفظه دینک و خلفائک فی ارضک و حججک علی عبادک و طهرتهم من الرجس والدنس تطهیرا بارادتک...»
«پروردگارا! بر پاکان خاندان محمد صلوات بی شمار باد. برآن پاکدامنان و پاکدلان رحمت فرست که کلیدداران خزانه علم تو و نگهبانان دین تو و مظاهر کامل تو در زمین و حجتهای فروزان تو بر بندگان تو باشند. تو هم آنان را برگزیده ای و هم از پلیدیها برکنارشان داشته ای.»
امام سجاد(ع)در این عبارت به چند نکته اساسی تصریح کرده است:
- الهی بودن منصب امامت
- در میان همسران و خویشاوندان پیامبر(ص) تنها ائمه (ع) از مرتبه طهارت و عصمت برخوردار بوده اند.
- معصومین(ع) پس از حضرت رسول پاسدار دین و ارزش های معنوی هستند.
- معصومین(ع) علاوه بر رهبری معنوی، در نظام اجتماعی نیز برخوردار از مقام خلافت الهی هستند و تا زمانی که آنان در میان امت هستند رهبری دین و دنیای مردم، حق دیگران نیست.
افشاگری علیه غاصبان خلافت
«اللهم ان هذا المقام لخلفائک و أصفیائک و مواضع أمنائک فی الدرجـه الرفیعه التی اختصصتهم بها قد ابتروها...»
«خداوندا! این مقام (خلافت و رهبری سیاسی امت) از آن جانشینان و برگزیدگان توست و درخور شخصیتهای امینی است که در جایگاه عالی ویژه خود قرار دارند، ولی این مقام را از ایشان ربودند،... تا آنجا که برگزیدگان و جانشینان تو به وسیله غاصبان مقام امامت، مغلوب و مقهور شدند. حکم تو تغییر داده شد و کتاب تو پشت سر قرار گرفت و واجبات تو از شیوه اصلی اش منحرف شد و روش های پیامبر (ص) ترک گردید.»
ترویج آرمان حاکمیت ائمه(ع)
«اللهم... و عجل الفرج والروح والنصره والتمکین والتأئیدلهم»
«بارالها! در فرارسیدن فرج و گشایش دشواریها و نیز پیروزی و سر فرود آوردن مردم برای ائمه(ع) و قرار گرفتن امکانات در اختیار ایشان، تعجیل نما.» امام سجاد(ع) در روزگار استبداد اموی به شیعیان خود با این پیامها می آموزد که روح انتظار و امید و آرمان خواهی را در خود زنده نگاه دارند.
حمایت از مظلوم و مقابله با ظالم
«اللهـم انى اعْتَذرُ الیـک مِن مظلـومٍ بحضـرتى فَلم اَنُصْـرهُ... ؛ خداوندا! من از اینکه مظلومی در برابر چشمان من مورد ستم قرار گرفته باشد و او را یاری نکرده باشم، از درگاه تو پوزش می خواهم...»
امام(ع) در نیایشی دیگر به خداوند چنین عرضه می دارد: «یا مَن قَرُبَتْ نُصْرَتُه مِن المظلومین وَ یا مَن بَعُدَ عَوْنُه عَن الظالمینَ. ای خدایی که یاریش به ستمدیدگان نزدیک و از ستمگران دور است.»
برائت از ستمکاران
اصل مبارزه با پادشاه ستمگر است و آنگاه که توان مبارزه نباشد دوری از معاونت و همکاری با او درآنگاه که این نیز میسر نگردد لااقل تبری و اعلام نصرت از اوست که این اقل موضع داری در زندگی سیاسی است و با توجه به کلام حضرت سجاد(ع) در این زمینه راه هایی وجود دارد:
1- لعنت فرستادن بر آنها: ایشان در دعای 48 سخن از این دارند که خداوندا مقام خلافت مقامی است که درخور اصفیای توست ولی در اثر خیانت دیگران حق شان بر باد رفت. آنگاه فرماید: خداوندا، دشمنان آنها را از اولین و آخرین مورد لعنت قرار ده: «اللهم الْعَنُ اَعْداهُمُ مِن الاولینَ و الآخرینَ وَ مَن رَضِىَ بِفَعالِهِمْ و اشیاعهِم و اَتباعِهم»
2- نفرین بر ظالم: امام(ع) در قالب دعا از خدا می خواهد ستمکار را اخذ کند و تیر ستمش را کند سازد و برای او سرگرمی و اشتغالی فراهم کند که دستش دراز نگردد و در وصول به هدف ناپسند خود ناموفق بار آید. «اللهم فصَلِ على محمدٍ وَ آلهِ و خُذْ ظالِمى وعَدُوى عَنْ ظُلمى بِقُوَتِک و اظُل حَدَهُ عنى بِقُدْرَتِک واجْل لَهُ شُغلاً فیما یلیهِ وَ عجزاً عَما یُناویهِ» و در دعایی دیگر می فرماید: خداوندا روان شان را از امنیت و بدن شان را از قوت و جان شان را از توان حیله گری دور دار و... فرشتگانی از لشکریانت را علیه آنان بفرست و... «اللهم اخْل قُلوبَهم مِن الاَمنَـةَ وَابْدالَهُم مِنَ القُوَةِ وَ اَذْهِـلْ قُـلــوبَـهُـم عـن الاحـتـیــالِ وَ اوْهِــنْ ارکـانَـهُــم عـن مُنازَلَـةِ الرِجالِ -وَ جَنِبهُمُ، عَن مُقارَعَـة الإبْطالِ ...»
توجه به حفظ کیان اسلام
امام سجاد(ع) هر چند خلافت را در دست ناصالحان می بیند اما از آنجا که در بینش امام(ع) ، مسئله اسلام در رأس اهداف سیاسی مکتب امامت قرار داد، ایشان موضوع «حاکمان جبار و ناصالح» را از «اصل پاسداری از کیان اسلام» جدا ساخته و به دلیل تضادی که با دستگاه سیاسی حاکم دارد، خود را از سایر واقعیت های اجتماعی کنار نمی کشد بلکه با صراحت هر چه تمام تر موضع خود را بیان می دارد و در قبال عواملی که مرزهای سرزمین های اسلامی را تهدید می کند، موضع می گیرد و مسلمانان را برای پاسداری از مرزها تهییج می نماید.
دعای امام(ع)برای مرزداران، در حقیقت اعلامیه ای است برای بسیج مسلمانان به سوی مرزها برای مقابله با دشمنان خارجی اسلام و پاسداری از دستاوردهای سیاسی- نظامی مسلمانان. (دعای27)
علاوه بر نیایش ذکر دائم خاطرات و مصیبتهای کربلا از دیگر اقدامات مهم امام سجاد در مبارزه نرم با دستگاه جور وقت بود.