1- مفهومشناسی فتنه
در مورد واژه فتنه بیش از ده تعریف در کتاب لسان العرب آمده است. در میان این تعاریف متعدد، دو تعریف رایج بوده و بیشتر به کار برده می شود. اگر کلمه فتنه در خصوص رابطه خداوند با انسان ها به کار برده شود به معنای امتحان و آزمایش است. در قرآن کلمه فتنه با این معنی آمده و خداوند می فرماید گمان نکنید که شما را آزمایش و امتحان نمی کنیم. اگر در مورد انسان و جامعه انسانی به کار رود بیشتر معنی انحراف، گمراهی، کج روی می دهد. با همین معنای لغوی، از نظر اصطلاحی فتنه به آن فضای غبارآلودی گفته می شود که در آن حق و باطل به هم آمیخته شده و تشخیص درست از نادرست را دشوار می سازد. عمدتاً فرقه سازی و پیدایی مکاتب انحرافی در میان پیروان یک مکتب و یا مذهب ریشه در همین نوع فتنه دارد. 37 فرقه شدن امت محمدی (ص) نتیجه فتنه های پی درپی میباشد.
2- عوامل فتنه
فتنه در جامعه دینی و اسلامی کار ویژه جریان نفاق می باشد. یعنی هرگاه در جامعه جریان نفاق پدید آید و فعال شود می تواند جامعه را دچار فتنه سازد. هوی و هوس و نفسانیات خواص و افراد تأثیرگذار که در شکل شهرت طلبی، قدرت طلبی، تبارگرایی، خودخواهی و خودمحوری جلوه می کند و همگی ریشه در حب دنیا دارد از عوامل اصلی پیدایی فتنه می باشد.
3- آثار و پیامدهای فتنه
ایجاد تردید و دودلی و انحراف از مسیر حق و شکل گیری فرقه ها و مکاتب انحرافی از پیامدها و آثار فتنه است. فتنه به دلیل دشوار ساختن تشخیص ها، افراد بی بصیرت و فاقد معرفت را به بیراهه می کشاند. پیامبر اکرم (ص) می فرمایند وقتی فتنه به وجود می آید چه بسا افرادی که شب را با ایمان صبح می کنند ولی روز را با کفر به شب می رسانند. حضرت امام علی (ع) می فرمایند، فتنه ها نشانه های دین را خراب می کند و قلب ها را می لرزاند و دچار تردید می سازد. بنابراین مهمترین آثار و پیامد فتنه ایجاد تردید و شک نسبت به جبهه حق می باشد. چنین تردیدهایی انحرافات را در افراد بی بصیرت به وجود آورده و زمینه های دنیاگرایی و رفاه طلبی را فراهم میسازد.
4- راههای مقابله با فتنه
برای مقابله با فتنه باید ایمان قوی داشت و با تقوای الهی و چنگ زدن به ریسمان الهی راه را گم نکرد. ریسمان الهی همان ولایت و امامت بوده که در دوره غیبت کبری در ولایت فقیه تجلی پیدا می کند. کسانی که خود را همسو و هم جهت با ولایت فقیه نمایند و از او پیروی کرده و منویات او را عمل نمایند در فتنه ها به بیراهه کشانده نمی شوند. برهمین اساس مهمترین راه مقابله با فتنه وضعیت شناسی و داشتن بصیرت نافذ در شناخت جبهه حق از جبهه باطل و امام برحق از امامان باطل است. کسی که امام برحق را بشناسد و به او اقتدا نماید در فتنه ها گرفتار نمیشود.