تحکیم دیپلماسی ایران در آسیای مرکزی

علی تتماج
آسیای مرکزی سرزمین پهناوری در قاره آسیا است که هیچ مرزی با آب های آزاد جهان ندارد. اگرچه مرزهای دقیقی برای این سرزمین تعریف نشده است، اما معمولاً آن را دربرگیرنده کشورهای امروزی ازبکستان، افغانستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان و مغولستان می دانند.
جمهوری اسلامی ایران بر اساس تعامل سازنده با تمام همسایگان و بر اساس اصل حسن همجواری تلاش های بسیاری برای توسعه روابط با این کشورها داشته است. ایران و پنج کشور آسیای مرکزی به حدی در همه زمینه ها با هم اشتراک، تناسب و مناسبات دارند که می توان آنها را پیکری واحد دانست. سطحی عالی از مناسبات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی که پیوسته نیز در حال رشد است. زبان فارسی و جاری بودن آن در تاجیکستان البته به علاقه ایرانی ها به این کشور افزوده است.
سفر سه روزه دکتر محمود احمدی نژاد، رئیس جمهور به تاجیکستان و ترکمنستان در روزهای 14 الی 16 دی ماه را می توان در این چارچوب دانست.
سفر رییس جمهوری اسلامی ایران به تاجیکستان گام بلندی در توسعه مناسبات و همکاری های دو کشور ارزیابی می شود. بر اهمیت این مهم، زمانی بیشتر افزوده می شود که دریابیم در شرایط تحولات جهانی امروز و در دوره ای که اقتصاد لیبرال در حال فروپاشی است، پیوند میان دولت ها و ملت های دوست، بیش از گذشته ضروری است و باید توسعه یابد.
سطح همکاریهای ایران با دو کشور تاجیکستان و ترکمنستان که رئیس جمهوری به آنها سفر داشته، به خصوص در حوزه اقتصاد، سطحی بالا و دائماً در حال رشد است. در جریان سفر دکتر احمدی نژاد به دوشنبه، اسناد جدیدی برای توسعه همکاریها در همه زمینه های اقتصادی امضا شد و در سفر به عشق آباد نیز امضای این مهم اجرایی شد که به فعل در آمدن آنها، سطح مبادلات دو کشور و همکاریهای آنها را از جمله در حوزه انرژی، انتقال دانش فنی و مهندسی و فناوری های صنعتی از ایران به تاجیکستان و نیز ترکمنستان و اجرای طرح های زیربنایی و زیرساختی مانند ساخت بزرگراه، تونل و سدهای آبرسانی ارتقا می بخشد. یکی از طرح های بزرگ اقتصادی ایران در تاجیکستان، پروژه بزرگ نیروگاه سنگ توده 2 می باشد که با سرمایه گذاری 180 میلیون دلاری ایران در حال ساخت است. روابط دوجانبه ایران و تاجیکستان، از جمله در بخش های سیاسی و اقتصادی از ثبات خوبی برخوردار است و در سه سال گذشته شش بار روسای جمهوری دوکشور با هم دیدار کرده اند. ایران، تاجیکستان را به عنوان مرکز مبادلات تجاری، علمی و فرهنگی خویش در آسیای مرکزی می داند و پس از سفر تابستان گذشته وزیر بازرگانی ایران به دوشنبه، عمده شرکت های ایرانی فعال در این منطقه نیز مرکزیت تجاری خود را در این کشور قرار دادند. حجم مبادلات تجاری بین ایران و تاجیکستان در سال 2008 میلادی بر اساس آمار رسمی حدود 250 میلیون دلار بود و طبق گزارش های مقدماتی امسال حدود 30 درصد افزایش داشته است. تاکنون هفت کمیسیون اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بین دو کشور برگزار شده که آخرین آنها در اردیبهشت 88 در تهران برگزار شد.
در قبال ترکمنستان نیز در زمینه اقتصادی جمهوری اسلامی ایران دومین شریک تجاری ترکمنستان است و حجم روابط اقتصادی دو کشور سال گذشته 2 میلیارد و 970 میلیون دلار بود که این رقم در سال 2006 یک میلیارد و 400 میلیون دلار، در 2007 یک میلیارد و 900 میلیون دلار و در سال 2008 حدود 2 میلیارد و 970 میلیون دلار بود و پیش بینی می شود که این میزان در سال 2009 میلادی به 3 میلیارد و دویست میلیون دلار بالغ شود.
صادرات جمهوری اسلامی ایران به ترکمنستان 100 درصد کالاهای غیر نفتی است و از 146 میلیون دلار در سال 2006 میلادی بر 192 میلیون دلار در سال 2007 و 240 میلیون دلار در سال 2008 رسید نکته مهم در سفر رئیس جمهور به ترکمنستان افتتاح خط لوله دوم صادرات گاز ترکمنستان به ایران در منطقه سرخس ترکمنستان است. طول خط لوله گاز دولت آباد - سرخس - خانگیران بیش از 30 کیلومتر بوده و قطر آن نیز 2010 میلیمتر و ظرفیت سالانه انتقال آن حدود 12 میلیارد متر مکعب است. ترکمنستان و ایران توافق کرده اند که از طریق خط لوله گاز کرپجه - کردکوی و خط لوله گاز دولت آباد -سرخس- خانگیران میزان صادرات گاز ترکمنستان به ایران در سال جاری میلادی 14 میلیارد و در آینده نزدیک به 20 میلیارد متر مکعب در سال افزایش یابد. این امر ضمن آنکه تأمین کننده نیازهای دو کشور می باشد، می تواند پل پیوندی میان طرفین ارزیابی شود.
در کنار مناسبات فرهنگی، اقتصادی و سیاسی میان ایران و کشورهای آسیای مرکزی به ویژه ترکمنستان و تاجیکستان توسعه مناسبات میان طرفین می تواند ضمن کمک به برقراری ثبات و امنیت در منطقه به ویژه در زمینه مبارزه با تروریسم و مواد مخدر به عاملی بازدارنده در برابر توسعه طلبی کشورهای غربی در منطقه منجر شود. در شرایطی که کشورهای غربی به ویژه آمریکا به بهانه های مختلف تلاش دارند تا به دخالت در امور منطقه بپردازند همکاری میان همسایگان می تواند سدی در برابر این تحرکات باشد. این نکته اساسی قابل ذکر است که ارتباط جمهوری اسلامی ایران با خلیج فارس فرصتی برای کشورهای این منطقه است تا با استفاده از ظرفیت های ایران به آبهای آزاد دست یابند. ایران همچنین می تواند پل ارتباطی این کشورها با کشورهای اسلامی حوزه خلیج فارس باشد که برای اقتصاد آنها بسیار دارای اهمیت است. پیشرفت های فنی و تکنولوژیک ایران نیز در شرایطی که این کشورها به این تکنولوژی ها نیاز دارند می تواند از عوامل مهم در تحکیم مناسبات باشد. این نکته نیز قابل توجه است که برخی از کشورهای آسیای مرکزی و ایران همسایگان خزر می باشند که می توانند در این عرصه همکاری بسیاری داشته باشند که محور آن را نیز ممانعت از دخالت خارجی در امور دریای خزر تشکیل می دهد.
در مجموع می توان گفت که روابط جمهوری اسلامی ایران و کشورهای آسیای مرکزی روابطی استراتژیک و همه جانبه می باشد که می تواند در ابعاد گسترده تری توسعه یابد. هرچند که برخی از کشورهای غربی با دخالت در مسایل کشورهای منطقه آسیای مرکزی و دادن برخی وعده ها به این کشورها سعی در تأثیرگذاری بر روابط آنها با جمهوری اسلامی را دارند اما تأکید طرفین بر توسعه مناسبات همه جانبه بر اساس اشتراکات و ظرفیت‌های موجود مشترک می تواند ضمن تأمین منافع طرفین توطئه های مخالفان را منجر به شکست نماید.