بصیرت:مفهوم و کاربرد واقعی یارانه ها در نظامهای اقتصاد آزاد، کمک به بازتوزیع و مقابله با پیامد های منفی عملکرد نظام اقتصادی آن کشورهاست.در کشور ما دولتهای پیشین، به دلیل دسترسی به درآمد بادآورده نفت، عدم کفایت در دریافت مالیاتها، کسب محبوبیت و دلایل دیگر، دست به توزیع منابع نفتی بصورت یارانه های پیدا و پنهان زدند.
توزیع درآمد منابع نفتی در کشور بصورت یارانه های باز، آغازگر روند جدا شدن دیدگاه اقتصادی در کاربرد منابع کشور بود.با ارائه قیمتهای تصنعی از کالاهای اصلی کشور نظیر بنزین، گازوئیل، برق، آب، نان، کود مصنوعی و امثال آن، اقتصاد ما به بیراهه افتاد.قیمتهای تصنعی، مصرف تصنعی و غیر طبیعی با خود به همراه آورد و به مرور کشور ما را وارد دور باطلی کرد که با افزایش حجم یارانه و پائین نگه داشتن مصنوعی قیمتها، شاهد افزایش مصرف غیر طبیعی سالانه کالاهای یارانه ای نیز بودیم.دولتها مرتبا برای جبران افزایش مصرف غیر طبیعی و حفظ سطح قیمتهای قبلی ناچار به افزایش مداوم حجم یارانه ها شدند.این روند تا بدانجا ادامه داشته که امروزه حجم یارانه های مستقیم و غیرمستقیم و پیدا و پنهان کشور به بیش از 100/000 میلیارد تومان رسیده و گمان می رود برای سالهای بعد بایستی هرساله حداقل 50درصد به این رقم افزوده شود. مقایسه این رقم با بودجه جاری و عمرانی کشور هر کارشناسی را به وحشت می اندازد.درد بزرگ آنجاست که اختصاص و توزیع این یارانه سنگین و گسترده، تبدیل به بزرگترین مصیبت اقتصاد ایران شده است و می توان اقتصاد ایران را اقتصادیارانه زده نامید.
اثرات زیانبار و نامطلوب این حجم یارانه و توزیع نامطلوب آن در اقتصاد ایران در گفتارها و نوشتارهای زیادی توضیح داده شده و نیازی به تکرار آن نیست. از آنجا که منابع درآمدی دولت توان تداوم پرداخت چنین ارقام هنگفتی را نداشت، بالاخره دولت از روی اجبار، نه اختیار، مجبور به تغییر این مسیر شد و قانون هدفمند کردن یارانه ها، با صرف وقت زیاد در مجلس به تصویب رسید.با وجود آگاهی همه دست اندرکاران و مسئولین به عدم امکان تداوم پرداخت یارانه در سطح فعلی، متاسفانه بنظر می رسد در تصویب این قانون بیشتر دیدگاه های غیر اقتصادی مطمح نظر بوده و بهمین دلیل برای اجرای قانون مدت طولانی 5 ساله در نظر گرفته شده است.
نمایندگان شاید از سر دلسوزی و با نیم نگاهی به انتخابات دوربعد حوزه انتخابیه شان، تلاش کرده اند به زعم خود از اثرات نامطلوب این قانون تا حد ممکن بکاهند تا به مردم فشار نیامده و موجب ناراحتی موکلانشان نشوند.حقیقت آنستکه اجرای درست هدفمند سازی یارانه ها از آرزوهای دیرینه همه علاقمندان به اعتلای اقتصادی کشور است و امید که با اجرای درست این طرح، بتوان در تخصیص بهینه منابع کشور برای نسل فعلی و نسلهای آتی گام برداشت و اقتصاد کشور را در جاده افزایش کارائی، بهره وری، استفاده درست از منابع، کمک به اقشار ضعیف و تقسیم عادلانه تر درآمدها هدایت نمود.
-اشکالات اجرای طرح در 5 سال
با توجه به تورم ساختاری در اقتصاد ایران و تورم انتظاری که در اثر افزایش هرساله قیمتها بر مبنای این قانون به وجود می آید، گمان نمی رود بتوان موفقیت چندانی در اجرای 5 ساله این قانون پیش بینی کرد، زیرا با توجه به افزایش قیمتها که هرساله در اثر مراحل تصحیح آنها ایجاد می شود و مارپیج تورمی ناشی از آن، نیروهای مخالف این امر فرصت خواهند یافت تا زمینه توقف آن را فراهم آورند.در حقیقت، با توجه به پی آمدهای گسترده اجرای طرح، که می توان گستردگی آن را در سراسر نقاط کشور و بر زندگی تک تک ایرانیان برآورد کرد، لغت جراحی برای هدفمند سازی یارانه ها به درستی انتخاب شده است.
این تغییر رویه و مسیر در اقتصاد، باوجودی که از ضروریات اصلی ساختار اقتصادی ایران است، قطعا برای گروههای وسیعی از مردم برای مدتی، اختلالاتی را به همراه خواهد داشت.در حال حاضر اجرای طرح برای 5 سال برنامه ریزی شده است تا به زعم بعضی، اثرات نامطلوب آن بر زندگی مردم به حداقل برسد.
معنی دیگر این رویه، تداوم بخشی به مشکلات و اثرات نامطلوب برای 5 سال است که ممکن است در ظرف این 5 سال به دلیل مشکلات حاصله، اجرای طرح متوقف شود.بعلاوه انتظار می رود با تجمیع تورم موجود، تورم انتظاری و تورم ناشی از افزایش قیمتها بر ای هدفمند سازی یارانه ها، تورم بالائی در کشور حکمفرما شود.در این حالت مردم ما بایستی تورم بالائی را تحمل کنند که حاصلی برای آنان نداشته و تغییراتی چندانی نیز در ساختار توزیع یارانه ها اتفاق نخواهد افتاد.در حقیقت می توان تصور کرد که تورم حاصله از افزایش قیمت 20 درصدی یا 40 درصدی برای هدفمند سازی یارانه ها، با توجه به روند تورم موجود و تورم انتظاری، تفاوت چندانی در نرخ نهائی تورم نخواهد داشت.
-راهکارهای جلب حمایت مردمی برای اجرای طرح
افزایش زمان اجرای طرح موجب فشار بیشتر بر مردم و کاهش همراهی آنان و بر عکس، کاهش زمان اجرای طرح، موجب افزایش امکان موفقیت طرح خواهد بود.از سوی دیگر اگر قبول داریم که اجرای این طرح موجب تلاطم قیمتها و اختلال در زندگی اکثر مردم خواهد شد، پس بایستی تلاش گردد این دوران دردناک به حداقل کاهش داده شود و همزمان اقدامات تسکینی مانند افزایش حداقل دریافتی و امثال آن نیز صورت گیرد.در چنین صورتی، مردم با
* آگاهی به محدود بودن زمان و افزایش یکباره قیمتها، نه افزایش سالانه و دائمی
* اتکا به افزایش حداقل دستمزدها، مستمری هاو کمکهای غیر نقدی
* امکان تطبیق هزینه ها با اصلاح الگوی مصرف
می توانند آمادگی بسیاری برای اجرای طرح و تحمل پی آمدهای آن داشته باشند.در حقیقت امکان قانع کردن مردم برای استقامت، همراهی و همکاری با دولت برای موفقیت در اجرای طرح در کوتاه مدت، بسیار عملی تر است.اگر برای مردم توضیح داده شود که با صبر و تحمل مثلا 6 ماه تورم بالا، دستاورد های بزرگ هدفمند سازی یارانه ها را بدست خواهند آورد، بیشتر می توان روی حمایت آنان حساب کرد.از سوی دیگر اگر بتوان دوران رنج مردم و اختلال را کاهش داد، شانس موفقیت طرح بسیار افزونتر خواهد شد. بنابراین می توان درباره آلترناتیو دیگری برای اجرای طرح اندیشید.آلترناتیوی که با کوتاه کردن زمان اجرای طرح، زمان تحمل تورم بالا و نابسامانی را برای مردم به حداقل ممکن کاهش دهد.با توجه به این واقعیات، می توان برای اجرای طرح در حداقل مدت، مثلا 6 ماه، برنامه ریزی نمود.البته برای اجرای طرحی با این ابعاد و گستردگی در زمان کوتاه، می توان مزایا و معایبی را برشمرد.در این نوشتار تلاش می شود راهکارها و مزایای اجرای طرح در 6 ماه بررسی و مرور شود.در حقیقت واهمه اصلی از اجرای سریع طرح، عکس العمل های مردم است.در صورتی که برای مردم همه جوانب اجرای طرح و نتایج حاصله و تاثیر مثبت آن در اقتصاد کل کشور و آینده مردم، به درستی تشریح شود و برای مدت محدود نا بسامانی، صبر و همراهی آنان خواسته شود آنگاه می توان به همکاری و همراهی آنان امید بست.
-مدل کوتاه مدت اجرای طرح
یک مدل فرضی برای اجرای طرح به شرح زیر پیشنهاد می شود.
الف-اعلام یکباره حذف کلیه یارانه ها و افزایش قیمتها : می توان با توضیحات کافی از طریق رسانه ها دلایل اجرای کوتاه مدت طرح و مزایای آن را توضیح داد. به همین دلیل بایستی در یک روز معین با یک حرکت و بصورت همزمان اعلام قیمتهای واقعی وجایگزینی کلیه قیمتهای یارانه ای انجام شود.در این مدل فرضی بایستی دولت با برنامه دقیقی اقدامات زیر را همزمان در ساعت 24 روز ایکس انجام دهد. اعلام قیمتهای جدید که از روز بعد عملی خواهد شد مثلا:
* بنزین لیتری 500 تومان
* برق کیلو واتی 70 تومان
* آب متر مکعبی 70 تومان
* گاز متر مکعبی 70 تومان
* حذف تحویل آرد یارانه ای و آزاد سازی قیمت نان
ب-اعلام همزمان افزایش حداقل دستمزدها، مستمری ها و مقرری ها : برای پرداخت اقلام جبرانی طرح هدفمند سازی یارانه ها، بهترین را آنست که همزمان با اعلام قیمتهای جدید، مقدار و نحوه این کمکها نیز اعلام شود. برای تعیین افراد هدف ساده ترین راه، ملاک قراردادن حقوق و دستمزد در بخش خصوصی، دولتی، مستمری و مقرری بگیران می باشد. با توجه به در دسترس بودن اطلاعات خانوارهای آنان، به سهولت می توان اقلام کمکهای نقدی یارانه ها را ماهانه با حقوق به آنان پرداخت نمود. اعلام حداقلهای حقوق، مستمری و مقرری جدید همزمان با اعلام قیمتهای جدید، این اطمینان را به عموم مردم خواهد داد که ابزار مقابله با افزایش قیمتها را در دست دارند. بنابراین همزمان با افزایش قیمتهای جدید موارد زیر نیز بایستی اعلام شوند.
* اعلام افزایش حد اقل حقوق کارکنان دولت از فردای آن روز
* اعلام افزایش حداقل حقوق کارکنان بخش خصوصی و شرکتهای دولتی تحت پوشش سازمان تامین اجتماعی از فردای آن روز
* اعلام افزایش حداقل دریافتی مستمری بگیران و بازنشستگان کل کشور از فردای آن روز
* اعلام افزایش حداقل مقرری بگیران سازمانهای حمایتی نظیر کمیته امداد و سازمان بهزیستی
ج-اقدامات جانبی لازم : برای موفقیت طرح اقدامات جانبی دیگری نیز نظیر موارد زیر مورد نیاز است که لازم است برای اجرای آن برنامه ریزی صورت گیرد.
* سرمایه گذاری وسیع در وسائل نقلیه عمومی
* گسترش بیمه های درمانی و اجتماعی برای قشرهای آسیب پذیر
* کاهش هزینه های تحصیلی
* آزاد سازی قیمتها برای افزایش انگیزه فعالیتهای اقتصادی
* ایجاد امکان رقابت برای تولید کالاهای انحصاری دولتی نظیر برق
* تجدید نظر اساسی در نرخ ارز برای ایجاد امکان رقابت پذیری صنایع داخلی با واردات
* افزایش دریافتی نقدی و غیر نقدی یارانه ای در روستاها و شهرهای کوچک نسبت به شهرهای بزرگ و تهران برای ایجاد روند عکس مهاجرت
* ادای توضیحات و گزارش مداوم برای مردم از نتایج مثبت اجرای طرح از کلیه رسانه ها
-پیامدهای اعلام طرح
پس از اعلام طرح، صبح روز بعد مردم با وضعیت جدیدی مواجه می شوند. شاید بسیاری از تغییر قیمتها خبر نداشته باشند و ممکن است تا چند روز بهم ریختگی در مورد همه امور به چشم بیاید. بین مردم بر سر قیمتهای جدید بگو مگو ایجاد شود و بسیاری از مردم تکلیف خود را ندانند. از سوی دیگر کلیه قیمتها تغییر خواهند کرد لیکن چون دولت اعلام کرده که این امر برای یکبار صورت خواهد گرفت، لزوما نبایستی مارپیچ قیمتها و تورم انتظاری نقش قابل توجهی ایفا کنند.
اتفاقی که میافتد آنست که همه تولید کنندگان بر مبنای حداکثر قیمت عوامل تولید و داده ها شروع به تنظیم قیمت جدید می کنند. به همین دلیل ظرف کمتر از چند ماه جامعه با سطح جدید قیمتها روبرو می شود. انتظار می رود از آنجا که همه افزایش قیمتها و افزایش حقوقها و دریافتی ها یکباره اعلام شده و صورت گرفته، قیمت اکثریت کالاها و خدمات ظرف یک تا سه ماه تطبیق یابند و تقریبا در سطح معینی تثبیت شوند. در واقع افزایش قیمتها چون موجی بزرگ روی همه قیمتها اثر خواهد گذاشت و سپس آرام خواهد گرفت.
اگر شدت موج را در محدوده 4 ماهه اول افزایش قیمتها فرض کنیم، به خوبی روشن است که برخی افراد در جامعه برای تطبیق مخارج و الگوی مصرف خود با دشواری روبرو خواهند شد لیکن دولت می تواند به همه اطمینان دهد که تلاش خواهد کرد یک مرحله تطبیقی را هر چه سریعتر عملی سازد به این معنی که بر مبنای قیمتها و الگوی مصرف جدید نحوه پرداخت یارانه ای نقدی و جنسی و محدوده آنها را روشن سازد و بتواند ظرف حدود 6 ماه همه افراد نیازمند را زیر پوشش نسبی طرح درآورد.
در این میان گروههای وسیعی از مردم می توانند با یارانه دریافتی از دولت، تا حدود زیادی موج افزایش قیمتها را تحمل کنند.بنظر می رسد در صورت مدیریت دقیق و پایش دائمی اوضاع، ظرف 6 ماه از آغاز کار، تلاطم ها پایان یافته و اوضاع به حال عادی درآید. مثل هر رخداد اقتصادی دیگر عده ای سود و عده ای ضرر خواهند کرد. سودبرندگان، که می توان برای جلوگیری از آن تمهیداتی اندیشید، می توانند از جمله مشاغل زیر باشند.
*پمپ بنزینها که بنزین را به جای مثلا 100 تومان به قیمت 500 تومان میفروشند.
*نانوائی ها که آرد یارانه ای دریافت داشته اند لیکن از آن روز نان را قیمت بالاتر خواهند فروخت و سود خوبی تا قبل از خرید آرد جدید خواهند برد.
*بقالی ها و سوپر مارکتها که بلافاصله قیمتها را بر روز کرده و پول بیشتری از مشتریان وصول خواهند کرد.
*رانندگان تاکسی که باکشان را با بنزین مثلا 100 تومانی پر کرده اند و با مشتریانشان از آن روز بنزین را 500 تومان حساب می کنند و برخی مشاغل دیگر.
-اصلاح الگوی مصرف
شوک ناشی از افزایش قیمتها، بلافاصله بر روی مصرف بسیاری از کالاها تاثیر خواهد گذارد. یکی از اهداف و انتظارات اصلی از اجرای طرح هدفمند کردن یارانه ها، اصلاح الگوی مصرف در کشور است که به دلیل قیمت های یارانه ای و غیرواقعی، در سطح نامطلوب و غیر متعارفی است. با حذف یکباره یارانه ها و افزایش قیمتهای این اقلام و به تبع آن افزایش قیمت کالاها و خدمات در کشور، انتظار می رود الگوی مصرف کالاهای یارانه ای سریعا اصلاح شود زیرا
* با افزایش یکباره قیمتها و شوک ناشی از آن، شاهد صرفه جوئی و اصلاح الگوی مصرف بسیاری از مردم و کالاها خواهیم بود. بعلاوه با توجه به سطج جدید قیمتها، قطعا بسیاری از مردم بلافاصله در الگوی مصرف اقلام یارانه ای نظیر بنزین، گازوئیل، گاز، برق، آب و نان تغییراتی به وجود خواهند آورد و از سطح مصرف خود خواهند کاست.
* انگیزه مصرف کمتر دلیل دیگری نیز دارد زیرا در صورت مصرف کمتر از کالاها، یارانه نقدی آن می تواند در زمینه های دیگر مصرف شود.
* اصلاح الگوی مصرف و واقع گرایانه ساختن آن با توجه به سطح قیمتهای جدید، از آرزوهای دولت و مردم است و موجب می شود دیدگاه اقتصادی و واقع گرایانه بر الگوی مصرف جامعه حکمفرما شود که دستاورد بی نظیری است.
-گروههای هدف
خوشبختانه گروههای هدف برای دریافت کمکهای نقدی و غیر نقدی یارانه ها، تا حدود زیادی مشخص است و در مورد بسیاری گروههای نیازمند اطلاعات دقیقی بشرح زیر وجود دارد:
* افراد نیازمند تحث پوشش نهادهای امدادی مانند کمیته امداد و سازمان بهزیستی و امثال آن و خانواده های آنان
* افراد بازنشسته با حقوق پائین اعم از کشوری، لشگری و تامین اجتماعی و خانواده های آنان
* کارکنان با حقوقهای پائین دولت و خانواده های آنان
* کارکنان با حقوق پائین شرکتهای دولتی و بخش خصوصی تحت پوشش سازمان تامین اجتماعی و خانواده های آنان
* طبعا گروههائی از نیازمندان در گروههای فوق نیستند که می توان از آنان خواست با در دست داشتن مدارک به مراکزی مراجعه کنند تا به وضع آنان رسیدگی شود.
جدول افراد نیازمند به دریافت کمک در هدفمند سازی یارانه ها
4 گروه فوق و خانواده های آنان تقریبا اکثریت نیازمندان به کمک در طرح هدفمند سازی را تشکیل می دهند که در مورد 4 آنان اطلاعات تقریبا کاملی وجود دارد و می توان با توجه به برآورد سطح جدید قیمتها برآورد دقیقی از افزایش حداقل دستمزد و دریافتی و کمکهای غیرنقدی برای آنان منظور نمود.با توجه به امکانات کشور و توان موجود در دستگاههای اجرائی و ضرورت و اجبار اجرای طرح، درصورت توضیح کافی و قانع کننده به مردم، محدود بودن زمان تلاطم و فشار، امید به رسیدن به آرامش قیمتها در بلند مدت، همکاری و همراهی مردمی تضمین کننده اجرای موفقیت آمیز اجرای طرح خواهد بود.
دکتر لطفعلی بخشی