علی تتماج
گروه دیپلماسی، جمهوری اسلامی ایران بر اساس استراتژی تعامل سازنده، سیاست خارجی فعالی را در عرصه جهانی اجرا کرده است. با توجه به آرمان های انقلاب اسلامی به ویژه اصل همگرایی به ملت های مستقل و مبارزه با استعمار و امپریالیسم در حوزه سیاست خارجی در کنار برخی تعاملات با کشورهای غربی محور اصلی سیاست های جمهوری اسلامی ایران را برقراری و توسعه روابط با کشورهای آزادی خواه و مستقل جهان تشکیل می دهد. همین دیدگاه موجب شده تا ایران در کنار توسعه روابط با کشورهای همسایه با بسیاری از کشورهای جهان از جمله در آمریکای لاتین، شرق دور، خاورمیانه و آفریقا روابط خارجی خود را گسترش دهد. یکی از مناطقی که به ویژه در سال های اخیر می توان آن را عرصه دیپلماسی ایران دانست، قاره آفریقا می باشد. قاره ای با وجود 35 کشور کوچک و بزرگ که هرکدام دارای ظرفیت های ویژه ای هستند. این روابط در دو بعد تعاملات دوجانبه و چندجانبه نظیر حضور ایران در اجلاس های اتحادیه آفریقا قابل بررسی می باشد. آخرین تحولات در این حوزه را نیز می توان در سفر رئیس مجلس آفریقای جنوبی و رئیس جمهوری موریتانی به ایران و نیز حضور منوچهر متکی وزیر امور خارجه ایران در نشست اتحادیه آفریقا در اتیوپی (11 بهمن) مشاهده کرد. در بررسی دلایل و اهمیت توسعه مناسبات میان ایران و کشورهای آفریقایی چند نکته اساسی قابل توجه است:
1) مهمترین بخش از روابط ایران با کشورهای حوزه آفریقا را می توان در بعد اقتصادی دانست. هرچند که کشورهای غربی همواره تلاش کرده اند تا کشورهای آفریقایی را کشورهایی فقیر و بدون ظرفیت اقتصادی معرفی کنند اما حقیقت امر بیانگر ثروت های نهفته بسیاری در کشورهای آفریقایی می باشد که به دلیل سیاست های استعماری تحمیل شده بر این کشورها تاکنون نتوانسته اند از آنها در جهت حل بحران های انسانی حاکم بر کشورهای آفریقایی به ویژه مسئله گرسنگی و پایان دادن به جنگ های داخلی بهره برداری کنند. در باب اهمیت منابع و جایگاه اقتصادی آفریقا همان بس که اکثر کشورهای این قاره به عرصه رقابت میان آمریکا، اتحادیه اروپا، چین و روسیه مبدل شده اند و حتی تقابل آنها با یکدیگر را به همراه داشته است. بسیاری از ناظران اقتصادی، آفریقا و آمریکای لاتین را محور آینده تحولات جهانی دانسته اند که کشورهای بسیاری را به رقابت با یکدیگر وادار خواهد ساخت. در این میان جمهوری اسلامی ایران با برخورداری از امکانات و ظرفیت های اقتصادی مناسب به ویژه با همکاری بخش های خصوصی می تواند نقشی اساسی را در اقتصاد آفریقا ایفا کند. این امر از یکسو تأمین کننده منافع اقتصادی ایران خواهد بود و از سوی دیگر عاملی برای حضور ایران در جمع بازیگران قاره آفریقا است. این امر در شرایطی که بسیاری از کشورها برای ورود به حوزه آفریقا فعال شده اند امری ضروری است. البته در کنار توسعه مناسبات اقتصادی و سیاسی توجه به نیازهای اساسی کشورهای آفریقایی در حوزه اقتصادی می تواند بر تکمیل این طرح ها تأثیر بسیاری داشته باشد. نداشتن روحیه استعمارگری و تأکید ایران بر روابط برابر و برادرانه با کشورهای آفریقایی مولفه ای مهم در گرایش کشورهای قاره آفریقا به توسعه روابط با تهران می باشد.
2) از دیگر نکات مطرح در تعاملات ایران و کشورهای آفریقایی را می توان در اشتراک دیدگاهی میان طرفین برای مقابله با استکبار و استعمارگران جست وجو کرد. به صراحت می توان گفت که بیداری مردم و دولتمردان بسیاری از کشورهای آفریقایی در برابر کشورهای استعمارگر موجب گرایش آنها به جمهوری اسلامی ایران شده است. انقلاب اسلامی در طول بیش از 3 دهه حیات خود نشان داده که در خط مقدم مقابله با استعمارگران و حمایت از استثمارشدگان قرار دارد. همین امر گرایش بسیاری از کشورها به ویژه در حوزه آمریکای لاتین، آفریقا و حتی خاورمیانه به ایران را به همراه داشته است. وجود 53 کشور در حوزه آفریقا، ده ها کشور در آمریکای لاتین و ده ها کشور دیگر در عرصه جهانی با دیدگاه ضداستعماری می تواند ظرفیت های بسیاری برای تحقق آرمانهای انقلاب اسلامی در مقابله با قدرت های سلطه گر ایجاد کند. آرای این کشورها را اکنون در نهادهای بین المللی می توان مشاهده کرد، چنانکه آرای 118 عضو عدم تعهد در آژانس بین المللی انرژی اتمی در حمایت از فعالیت های هسته ای صلح آمیز ایران و یا آرای کشورها در مجمع عمومی سازمان ملل و شورای حقوق بشر به محکوم سازی رژیم صهیونیستی بر اساس گزارش کمیته تحقیق سازمان ملل (گزارش گلدستون) نشانگر این مهم می باشد.
3) نکته مهم دیگر در قاره آفریقا جمعیت مسلمان حاضر در بسیاری از کشورهای اسلامی می باشد. متأسفانه تحرکات دشمنان اسلام به سمت تجزیه جهان اسلام به مسلمانان آفریقایی و خاورمیانه ای و یا تقسیم بر اساس شیعه و سنی بوده است که لطمات بسیاری برای جهان اسلام داشته است. با توجه به اینکه جمهوری اسلامی ایران تلاش های بسیاری برای اتحاد جهان اسلام داشته توسعه روابط با کشورهای آفریقایی می تواند گامی برای پیوند بیشتر ممالک اسلامی و در نهایت اجماع آنها در قالب سازمان کنفرانس اسلامی باشد.
در مجموع در باب روابط جمهوری اسلامی ایران و کشورهای آفریقایی می توان گفت که ظرفیتهای موجود میان طرفین برای تحقق اهداف مشترک به ویژه در حوزه اقتصادی بسیار گسترده می باشد که با ورود بخش خصوصی به این عرصه می توان شاهد دستاوردهای بسیاری از توسعه این روابط بود. البته باید توجه داشت که کشورهای غربی برای رسیدن به منافع خود همواره در تبلیغات رسانه ای تلاش می کنند تا از قاره آفریقا چهره ای نادرست و منفی به نمایش گذارند و چنان وانمود کنند که جمهوری اسلامی ایران با کشورهای فقیر و عقب مانده در ارتباط است. باید به این مهم توجه داشت که برخلاف این تبلیغات قاره آفریقا دارای بالاترین ظرفیت های اقتصادی می باشد که به دلیل سیاست های استعماری برخی کشورها همواره از دید افکار عمومی پنهان نگاه داشته شده است. جالب توجه آنکه همین کشورها اکنون برای حضور فعال تر در آفریقا به هر ابزاری حتی ایجاد جنگ داخلی و بحران سازی در این کشورها مبادرت می ورزند که خود بیانگر جایگاه استراتژیک قاره آفریقا در معادلات جهانی است که جمهوری اسلام ایران برای افزایش حضور در صحنه جهانی توسعه روابط با این قاره را نباید از نظر دور بدارد.