فتحالله پریشان
در شرایطی که هر روز با اثر جدیدی در زمینه تاریخ اندیشه بیگانگان روبه رو هستیم متأسفانه نسل امروز ما هنوز منابع درخوری برای آشنایی با اندیشه گذشتگان و سازندگان هویت اسلامی و ایرانی خویش در اختیار ندارد و غالباً از ریشه و پیشینه فاخر فرهنگی و هویتی خود بی اطلاع است. همین امر زمینه ساز برخی پیش داوری های نادرست نسبت به علوم اسلامی و نقش تاریخی اسلام در بسط و گسترش علوم مختلف عقلی و تجربی در سرزمین های اسلامی و از طریق آنها به کل دنیا هستیم. بسیاری از اروپایی ها از جمله ویل دورانت به صراحت از این بابت قاره سبز را مدیون اسلام و دانشمندان آن می داند. از این رو احیای میراث سیاسی اسلامی وجهه همت دست اندرکاران نشریه قرار گرفت و به مدد الهی در آغاز پنجمین سال تولد صفحه کارگاه سیاسی که صبغه آموزشی- اندیشه ای در ابعاد سیاسی و تحولات بین المللی دارد، نشریه شاکر است که دومین سال بررسی و ارزیابی اندیشه سیاسی مسلمانان را با مطالعه آراء و افکار سیاسی شیخ الطائفه شیعه، یعنی شیخ طوسی آغاز می نماید و امیدوار است که با معرفی اندیشه های یکی دیگر از عالمان بزرگ اسلامی، برگی دیگر از این دفتر گرانبها را که می تواند پنجره ای به سوی داشته های خودمان بگشاید و براعتماد به نفس ملی مان بیفزاید، تقدیم اهل نظر می نماید و بسیار خوشوقت است که این تلاش ها مورد توجه مخاطبان قرار گرفته است. چرا که نقد و نظر های رسیده به ماگواهی زنده بودن صفحه است، اما مسلماً آرای متفکران مسلمان در هر دوره نگاه به شرایط عصر خویش داشته و به یک معنا پاسخی به مسائل و نابسامانی های زمانه یا طرحی برای سامان اوضاع جامعه بوده است و نظرگاه هر کدام در مواجهه با موضوعات سیاسی با دیگران تفاوت هایی دارد، اما همه این ها در درون الگوی اسلامی و در متن باورها و دغدغه های نسبتاً مشابهی روییده است و به اعتقاد ما اندیشمندان مسلمان که درصدد پاسخگویی به مسائل مستحدثه زمانی خویش هستند، در صورتی که بخواهند متکی به هویت تاریخی خویش باشند سخت نیازمند مطالعه راه طی شده پیشینیان خود بوده و تأمل در فراز و نشیب تاریخی اندیشه ها و حوادث را برای امروز خود مغتنم می شمرند.
در این شماره و چند شمارگان آتی به شناخت و بازکاوی اندیشه سیاسی و روند تحولات تاریخی عصر ابوجعفر محمدبن حسن بن علی الطوسی معروف به شیخ طوسی(385-460 ه.ق) که از سرآمدان و فرهیختگان عرصه دانش فقهی- کلامی شیعه محسوب می شود، خواهیم پرداخت. هدف اولیه در این پروژه پژوهشی کلان، یعنی بررسی «اندیشه سیاسی مسلمانان» آشنایی با شالوده فکر حکومتی و نظام سیاسی مطلوب هر یک از اندیشمندان و ملزومات آن، به ویژه جایگاه مردم در حکومت است تا در پرتو آن بتوان با راهکارهایی بر معضلات فکری- سیاسی معاصر خود هم فائق آمد. از سوی دیگر ردیابی و دیرینه شناسی اندیشه «ولایت فقیه» در آرا و افکار سیاسی علمای متقدم، پاسخی است عملی به شبهه جدی مخالفان تز حکومت فقها در عصر غیبت معصوم (ع) که آن را متعلق به دوران های اخیر از جمله علامه نراقی و صاحب جواهر می پندارند که با مشی عملی حضرت امام خمینی (ره) در تأسیس نظام سیاسی اسلامی، اندیشه ولایت فقیه را به اوج خود رساندند.
اما پس از این مقدمه نسبتاً بلند که یادآوری هدف اصلی از درج چنین سلسله مطالبی در این ستون بود، به آزمون آرا و نظریه های شیخ طوسی در مصاف با بحران های سیاسی معاصرش از دو منظر تخصصی وی، یعنی فقه و کلام شیعی می پردازیم. برای پرداختن به این امر در چند شماره از این ستون، ابتدا اوضاع سیاسی- اجتماعی عصر شیخ طوسی و زندگی و شخصیت وی تبیین می شود، سپس حکومت، انواع آن و قلمرو اختیارات حاکم و در پایان، روابط متقابل مردم و حاکمان از منظر اندیشه سیاسی- اجتماعی شیخ طوسی بررسی خواهد شد.
زندگی و زمانه شیخ طوسی
شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن بن علی الطوسی معروف به «شیخ طوسی» در رمضان سال 385 هجری دیده به دنیا گشود و مقدمات متداول علمی و دینی را در بهار جوانی فراگرفت. در آن زمان، طوس، نیشابور، سبزوار، ری و به ویژه قم مناطق درجه اول علمی کشور بوده اند که وی می توانسته از محضر دانشمندان شیعه و سنی استفاده کند. ایام جوانی شیخ طوسی از طرفی مصادف است با حکومت سلطان محمود غزنوی در غزنه و خراسان که بسیار هم در ترویج مذهب اهل سنت تعصب می ورزید و از طرف دیگر حکمرانی پادشاهان شیعی آل بویه در بخشی از ایران. به لحاظ فرهنگی هم در این زمان- شیخ طوسی در کتاب الفهرست خود می گوید- آثار فکری و قلمی ابن بابویه «شیخ صدوق» پیشوای دانشمندان شیعه ایران که بالغ برسیصد جلد کتاب و رساله می شد، بخارا تا بغداد را فراگرفته بود. همچنین آوازه دولت های شیعی آل بویه و خاطرات و تألیفات و دانش گسترده «صاحب بن عباد» که چهارصد شاعر توانا وی را در شعر خود ستوده اند، در تحرک و پویایی فکری شیخ طوسی موثر بوده اند. شیخ طوسی در سال 408 هجری هم به دلیل بهره مندی بیشتر از محضر بزرگان علمی عصر چون زعیم شیعیان در بغداد- شیخ مفید که با فوت شیخ صدوق به این مقام رسیده بود- و هم به دلیل تسلط سلطان غزنوی بر خراسان و سخت گیری و قتل فلاسفه، متکلمین و عقل گراها به بغداد رفت و در اندک زمانی در حوزه درس شیخ مفید درخشید. در سال 413 هجری بعد از فوت شیخ مفید و انتقال زعامت عالی شیعه به سید مرتضی علم الهدی( برادر سید رضی جامع نهج البلاغه)، شیخ طوسی مدت 23 سال از محضر ایشان در علم کلام، فقه و اصول بهره برد و در الفهرست، سید مرتضی را در اکثر علوم زمانه مقدم بر دیگران دانست. سید مرتضی شهریه برحسب رتبه علمی به شاگردان می داد که شیخ طوسی بالاترین مبلغ را در این خصوص از سید دریافت می کرد. در سال 436 هجری بعد از سید مرتضی، شیخ طوسی بر مسند زعامت شیعیان قرار گرفت و چون در مناظرات علمی که در بین مذاهب مختلف رایج بود و طرح نظرات ارزشمند و تألیفات گرانقدر و امور ویژه زعامت دینی شیعه شایستگی فراوانی از خود نشان داد، لقب شیخ الطائفه را به دست آورد. در مجالس درس وی، بیش از سیصد تن از طلاب مذاهب مختلف اسلامی شرکت می کرد. آوازه علم و تقوای شیخ، منصب مهم تدریس کلام در بغداد و از سوی خلیفه عباسی وقت، القائم بامر الله را برایش به ارمغان آورد، اما با سقوط آل بویه و تسلط سلجوقیان بر بغداد در سال 448 هجری فشار بر شیعیان به دلیل تعصبات مذهبی تشدید شد و خانه و کتابخانه شیخ در آتش جهل متعصبان سوخت و باعث مهاجرت شیخ به نجف و گسترش نسبی آن حوزه مقدس گردید. در حوزه نجف برخلاف بغداد و به دلیل فقدان رقبای کلامی، تنها به علوم اهل بیت (ع) پرداخته می شد. سرانجام شیخ الطائفه در سال 460 هجری در 75 سالگی دارفانی را وداع کرد.