روحالله قادری کنگاوری
یکی از خصوصیات بارز ایالات متحده آمریکا در حوزه سیاست خارجی، شکاف فزاینده بین سیاستهای اعلامی و اعمالی است، به طوریکه باراک اوباما نیز دکترین جدید هسته ای آمریکا در سال 2010 را در چارچوب سیاست اعلامی Predatory Policy و نه اعمالی و واقعی آمریکا برشمرده است.کاربست این نوع سیاست از سوی آمریکایی ها در خصوص اجرای معاهده ان پی تی نیز کاملاً موضوعیت دارد.معاهده منع تکثیر تسلیحات هسته ای(NPT)که در ماه ژوئیه 1968 در واشنگتن، لندن و مسکو امضاء و در پنجم مارس 1970 از تصویب کنگره آمریکا گذشت، جهان را به دو طبقه داراهاHaves (کشورهای دارای سلاح هسته ای) و ندارها Have-nots(کشورهای فاقد سلاح هسته ای) تقسیم می کند. به موجب ماده (1) کشورهای دارای سلاح های هسته ای نباید این قبیل تسلیحات هسته ای یا ابزارهای انفجار هسته ای را به طور مستقیم یا غیر مستقیم در اختیار ندارها قرار دهند و نباید به ندارها در اشاعه سلاح های هسته ای مساعدت نمایند. به موجب ماده (2) کشورهای ندار متعهد می شوند به طور مستقیم یا غیر مستقیم درصدد تحصیل و اکتساب اینگونه تسلیحات نباشند. به موجب ماده (3) کشورهای ندار متعهد می شوند جهت اجرای تعهدات خود موافقتنامه ای را با آژانس بین المللی انرژی اتمی (IAEA) مورد مذاکره قرار داده و منعقد نمایند.به موجب ماده(4) داراها متعهد می شوند که فناوری هسته ای صلح آمیز از قبیل مصارف پزشکی را در اختیار ندارها قرار دهند.به موجب ماده (6) دولت های دارا متعهد می شوند با انعقاد معاهده دیگری در آینده، برای امحای کامل سلاح های هسته ای خود متعهد گردند و به خلع سلاح کامل هسته ای دست یابند. ماده(10) معاهده نیز مقرر می دارد، در هنگام وقوع رویدادهای فوق العاده Extraordinary Events به گونه ای که منافع عالیه کشوری Supreme interest در مخاطره قرار گیرد،آن کشور می تواند ابلاغ داده و از ان پی تی خارج شود.
توضیح اینکه پیمان منع جامع آزمایش های هسته ای (CTBT) که حاصل بیش از پنج دهه متمادی در کنترل تسلیحات، جاسوسی و ضد جاسوسی است، مکمل معاهده ان پی تی است که به دو طبقه داراها و ندارها مشروعیت بخشیده و ضمانت اجرایی همراه با یک سیستم قوی نظارتیMonitoring System وضع می نماید.
بر این اساس توجه به نکات ذیل لازم و ضروری به نظر می رسد:
1- براساس مواد 2 و 3 معاهده ان پی تی، کشورهای ندار به تعهدات خود عمل نموده اند، اما بیش از چهار دهه است که مواد 4 و 6 معطل و معلق مانده است. یعنی دو تعهدی که ناظر بر مساعدت ندارها در امر انتقال فناوری هسته ای برای مقاصد صلح آمیز و امحای سلاح های هسته ای بلوک دارا می گردد، هرگز عملی نگردیده است.به عبارت دیگر داراها نه تنها فناوری صلح آمیز هسته ای را در اختیار کشورهای ندار در حال توسعه همچون جمهوری اسلامی ایران قرار نداده اند، بلکه به انحای مختلف و با استفاده از شیوه های غیر قانونی و غیر حقوقی بر سر این راه مانع تراشی و کارشکنی نموده اند و از طرفی هیچ گاه قدرتهای بزرگ دارا به سمت امحای کامل تسلیحات هسته ای و خلع سلاح جهانی پیش نرفته اند. جالب اینکه اساساً آژانس بین المللی انرژی اتمی بر اساس طرح « اتم برای صلح Atom for Peace» به پیشنهاد ایزنهاور- رئیس جمهور وقت آمریکا - با این هدف تأسیس گردید که کشورهای هسته ای از طریق این آژانس فناوری صلح آمیز هسته ای را در اختیار کشورهای ندار قرار داده و از تکثیر و گسترش تسلیحات هسته ای جلوگیری نماید. آیزنهاور در خاطراتش ادعا می کند که ابتکار طرح اتم برای صلح توسط وی مطرح شده است . زیرا رئیس جمهور از شنیدن خبر انفجار نخستین بمب هیدروژنی شوروی بشدت تحت تأثیر قرار گرفته و به خطر مسابقه تسلیحاتی برای بشریت پی برده، در جست وجوی وسیله جدیدی بود تا مسئله سلاحهای کشتار دسته جمعی را که به علت مخالفت روسها با هر گونه سیستم نظارت با بن بست روبه رو شده بود، از نو مطرح سازد. سرانجام طرح آیزنهاور در سال 1955 منجر به تأسیس آژانس بین المللی انرژی اتمی در وین اتریش شد.
2- گزارش جدید موضع هسته ای آمریکا(NPR) The Nuclear Posture Review 2010 که نوک پیکان آن متوجه خطر تروریسم هسته ای است، اعلام می دارد که بزرگترین تهدید برای آمریکا و امنیت جهانی دیگر مبادله هسته ای nuclear exchange بین کشورها نیست، بلکه تروریسم هسته ایnuclear terrorism از سوی افراط گرایان خشونت طلب و تکثیر هسته ای nuclear proliferation به شمار فزاینده ای از دولتها است. بر این اساس پرزیدنت اوباما سه اقدام را برای کاربست این سیاست هسته ای اعلام می دارد: اولاً و برای اولین بار، جلوگیری از تکثیر هسته ای و تروریسم هسته ای با تأکید مضاعف بر پیمان منع تکثیر تسلیحات هسته ای(ان.پی.تی)، هم اکنون در دستور کار اول top agenda هسته ای آمریکا است.ثانیاً تأکید بیشتر بر اهمیت اجرای ان پی تی و تعهدات منع تکثیر هسته ای از طریق سیاستهای اعلامی declaratory policy آمریکا. اوباما اعلام می کند که ما علیه دولتهای فاقد تسلیحات هسته ای که عضو ان پی تی و متعهد به عدم تکثیر هستند، استفاده یا تهدید به استفاده از تسلیحات هسته ای نخواهیم کرد، اما آن دسته دولتهایی که به تعهداتشان عمل نکنند، در واقع خودشان را منزوی خواهد یافت و مطمئن باشند که تعقیب تسلیحات هسته ای آنها را امن تر نخواهد کرد. در نهایت آمریکا مسئولیتهایش را به عنوان یک قدرت هسته ای متعهد به ان پی تی اجرا خواهد کرد. آمریکا آزمایش هسته ای را اجرا نخواهد کرد و به دنبال تصویب پیمان منع جامع آزمایشات هسته ای Comprehensive Test Ban Treaty است. آمریکا کلاهک های هسته ای جدید را توسعه نخواهد داد یا به دنبال تعقیب مأموریتهای نظامی جدید یا ظرفیت ها و توانمندیهای جدید برای تسلیحات هسته ای نخواهد بود. اوباما اعلام می کند همانگونه که من سال قبل در پراگ اعلام کردم، تا زمانی که تسلیحات هسته ای وجود دارند ما حق داشتن زرادخانه امن، ایمن و موثر را برای تضمین دفاع از ایالات متحده، متحدین و شرکایمان و بازداشتن دشمنان بالقوه مان محفوظ خواهیم داشت.
رابرت گیتس - وزیر دفاع آمریکا - نیز بر این باور است که این گزارش توصیف می کند که چطور ایالات متحده نقش و تعداد تسلیحات هسته ای را با هدف بلند مدت ایجاد یک جهان عاری از تسلیحات هسته ای nuclearfree world کاهش خواهد داد. در این میان خانم هیلاری کلینتون- وزیر امور خارجه آمریکا- بر این باور است که ما ضمن حفظ یک بازدارندگی امن، ایمن و موثر جهت حفاظت از کشورمان و متحدین و شرکایمان به دنبال کاهش نقش و تعداد تسلیحات در زرادخانه هایمان هستیم.
بنابراین چه در این دکترین جدید و چه در تحلیل محتوایی لفاظی افراد مذکور، نه تنها اشاره ای به نابودی زرادخانه های هسته ای نشده بلکه آمریکا حق داشتن یک زرادخانه و بازدارندگی امن، موثر و ایمن را برای خود محفوظ داشته است.در حالی که خلع سلاح هسته ای با نابودی توأمان کامل زرادخانه های هسته ای و تسلیحات هسته ای ممکن و میسر خواهد شد نه صرفاً کاهش تدریجی تسلیحات هسته ای استراتژیک. بدون شک جنگ و صلح نه از تسلیحات و زرادخانه های هسته ای که از اذهان و اراده رهبران سیاسی قدرتهای بزرگ آغاز می شود. چرا که به تعبیر دقیق و درست سازمان علمی، فرهنگی و تربیتی سازمان ملل متحد(یونسکو)، «از آنجا که جنگها در اذهان انسانها آغاز می گردد، پس بنیادهای صلح را باید در افتار آنها جستجوکرد.»
3- رژیم صهیونیستی تنها رژیمی در خاورمیانه است که مسلح به سلاح هسته ای است اما این امر را در راستای سیاست ابهام هسته ای خودNuclear Ambiguity Policy به طور رسمی نه تأیید می کند و نه تکذیب. تل آویو پیمان منع تکثیر تسلیحات هسته ای موسوم به ان پی تی را امضا نکرده است. جالب اینکه همین کشور هر گونه توسعه توانمندی و ظرفیت تسلیحات هسته ای را در منطقه به عنوان یک تهدید غیرقابل تحمل intolerable threatنسبت به بقا و موجودیت خود تلقی نموده است و بارها اعلام کرده که اگر یک تهدید فوری وجودی imminent existential threat را از سوی ایران دریافت کند به رغم به هم خوردن روابطش با آمریکا، علیه ایران حمله نظامی هوایی صورت خواهد داد. طنز تاریخ در همین موضوع است که در این سند هیچ گونه اشاره ای به برنامه های هسته ای پنهان رژیم صهیونیستی نشده که این امر بیانگر سیاست واقعی هسته ای آمریکا یعنی سیاست آپارتاید هسته ای منطقه ای و جهانی است.
4- این روزها اوباما سرمست از شادی امضای توافقنامه کاهش تسلیحات استراتژیک(START) با روسیه است. امضای پیمان جدید استارت با روسیه، نشست واشنگتن و بازبینی وضعیت هسته ای، نشان دهنده این است که دولت آمریکا در حال اتخاذ یک رویکرد قرن بیست و یکمی در قبال تسلیحات هسته ای است .بر اساس پیمان جدید استارت، آمریکا و روسیه متعهد می شوند تعداد کلاهک های هسته ای استراتژیک خود را به 1550 کلاهک یعنی 30 درصد کمتر از سقفی که قبلا ًتعیین شده بود، کاهش دهند. در این پیمان همچنین ذکر شده است که دو طرف اجازه دارند تا 700 موشک بالستیک و بمب افکن سنگین را حفظ کنند. این توافقنامه جایگزین پیمان استارت می شود که در سال 1991(که بر اساس آن 6 هزار کلاهک هسته ای برای آمریکا و روسیه تعیین شد) میان مقام های آمریکا و شوروی سابق منعقد شد و اعتبار آن در ماه دسامبر سال 2009 به پایان رسید. در سال 2002 در مسکو قرارداد تکمیلی تحت عنوان استارت یک درباره کاهش تسلیحات راهبردی منعقد شد که تعداد کلاهک های هسته ای هر کشور را به 1700-2200 محدود می کرد.
اوباما این پیمان را در راستای منع گسترش تسلیحات کشتار جمعی خوانده است. این در حالی ا ست که بر هیچ کس پوشیده نیست در شرایطی که اوباما هم بخواهد از حجم تسلیحات هسته ای بکاهد باز هم چندان نمی تواند با دست باز عمل کند. معمای امنیت Security Dilemma حاکم بر مناسبات استراتژیک بین المللی اجازه چنین ریسکی را نخواهد داد . در هر حال بیگانه، بیگانه است و به هیچ وجه در مسائل امنیتی نمی توان کاملاً به وی و کشور متبوعش اعتماد و اطمینان کرد. علاوه بر این ایالات متحده که خود بانی هسته ای شدن کشورهای بسیاری از جمله پاکستان، هند در کنار رژیم صهیونیستی برای حفظ توازن قدرت منطقه ای بوده و در جریان جنگ دو جهانی علیه مردم بی گناه و بی دفاع هیروشیما و ناکازاکی از بمب هسته ای استفاده کرده را نمی توان و نباید در زمینه عاری سازی جهان از تسلیحات هسته ای صادق و دارای حسن نیت بدانیم. بی جهت نیست که سیاست هسته ای اوباما و آمریکا هر ایرانی و بیگانه آشنا به فرهنگ ایرانی را به یاد ضرب المثل ایرانی «رطب خورده منع رطب چون کند» می اندازد.