فتحالله پریشان
شیخ طوسی به دلیل مقام والای علمی و جایگاه کم نظیرش در مباحث فقهی و کلامی و مرجعیت عام شیعیان در عصر خویش به شیخ الطائفه شیعه شهرت دارد. به یقین استادان شیخ طوسی، یعنی شیخ مفید و سید مرتضی علم الهدی در وی نوعی ذکاوت و قدرت اجتهادی فوق العاده در فراگیری دانش می دیدند که وی را از مقربان خود ساخته و در خلال شاگردی به تربیت ویژه اش برای رهبری جهان تشیع همت می گماشتند. در مقام علمی وی همین بس که دو تا از کتب اربعه شیعه (کافی شیخ کلینی، من لایحضره الفقیه شیخ صدوق، تهذیب الاحکام و الاستبصار شیخ طوسی) که مورد اعتماد و مراجعه شیعه بوده و در نقل حدیث به آن استناد می کنند، از آن شیخ طوسی است و همین جایگاه خاص علمی و فقهی وی در جهان تشیع است که وی را صاحب مکتبی اختصاصی به نام مکتب شیخ طوسی می نماید. برخی از ویژگی های اختصاصی این مکتب عبارتند از:
1- شیخ طوسی در روش عمومی علمی شیعیان تغییر جدی ایجاد کرد و عنصر عقل و ادله عقلی را به طور گسترده وارد مشی رایج و علمی شیعه نمود. از نتایج این گرایش عقلی، اعتماد فزاینده وی بر علم اصول فقه بود، زیرا بایستی قواعدی وضع می گردید که فقه امامیه متحول شود. این نکته در کتاب «العده فی اصول الفقه» وی جلوه گر است. شیخ طوسی همچنین اولین کتاب مدون فقهی شیعه (المبسوط) را تدوین نمود.
2- شیخ طوسی در فضای فرهنگی خاص بغداد که تعدد مذاهب و اختلاف گروه ها سبب رویکرد جدی به علم کلام شد، به فقه و اصول مقارن پرداخت و با کتاب گرانمایه «الخلاف» وجه دیگری از قدرت علمی خود را در بررسی آرا و نظرات دیگر مذاهب اسلامی در عرض فقه امامیه نشان داد که قبلاً سابقه نداشت.
3- قدرت تفکر و هوش و دانش گسترده شیخ در بررسی همه جانبه مسایل مطرح شده با استدلال های عقلی و منطقی ضمن رد نظرات مخالفان باعث تسلیم حتی دیگر فقهای شیعه شد، به گونه ای که تا یکصدسال بعد از شیخ طوسی کسی جرأت اظهارنظر در برابر او را به خود راه نداد تا اینکه ابن ادریس حلی این سد را شکست و روح اجتهاد را به حوزه های علمیه شیعه بازگرداند.
علامه حلی که خود از اعاظم مفاخر شیعه است و در صغر سن به درجه رفیع اجتهاد نایل شده، در کتاب رجالی خود موسوم به «خلاصه الاقوال» از شیخ طوسی چنین یاد می کند:« شیخ الطائفه، جلیل القدر، عظیم المنزله ، ثقه، عین ] مورد اعتماد و توجه[، راستگو و عارف به اخبار، رجال، فقه، اصول، کلام و ادب است و تمامی فضایل به وی نسبت داده می شود. در همه فنون و علوم اسلامی تألیفات دارد و عقاید و اصول و فروع دین را منقح و مهذب ساخته و در علم و عمل جامع کمالات انسانی است.»
* سیاست در آثار شیخ طوسی
شیخ طوسی در مقام مرجعیت و زعامت شیعه و با توجه به نیازهای عصر خویش به تألیف کتاب هایی اقدام کرد که پاسخگوی شیعه باشد. به گونه ای که دو اثر حدیثی از مجموع کتب چهارگانه شیعی (الاستبصار و تهذیب الاحکام) و سه کتاب رجالی از کتب رجالی معروف شیعه( الفهرست، کتاب الرجال و کتاب اختیار الرجال) متعلق به وی است. شیخ به معضلات اجتماعی و سیاسی معاصر خود هم توجه داشت و به مباحث سیاست و حکومت و رهبری جامعه و ویژگی های حاکم جامعه اسلامی در کتاب های کلامی خویش با عناوین تلخیص الشافی، الرسائل العشر، تمهید الاصول، الاقتصاد الهادی و غیره به صورت استدلالی پرداخته است. وی در کتب فقهی نظیر المبوسط فی الفقه، کتاب الخلاف، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی و کتاب اصول العده فی اصول الفقه به مباحثی چون وظایف و اختیارات رهبر و زعیم سیاسی در حکومت اسلامی، تبیین دامنه اعمال ولایت در سایر کارگزاران نظام سیاسی اسلام، انواع حکومت، کیفیت برخورد با حکومت حاکمان نامشروع و جور، حقوق و وظایف متقابل فرد و دولت و عناصر نظارتی در دولت اسلامی، اهداف غایی نظام سیاسی اسلام در داخل و خارج و سیاست اقتصادی و مالی و ... پرداخته است.
* حکومت و انواع آن
از جمله تلاش مشترک همه علما در هر عصر و قرنی، کوشش علمی برای پاسخ دادن به نیازها و مسایل خاص زمان شان بوده است. این امر به ویژه درخصوص فقها و دانشمندان حوزه دینی در اسلام و مذهب تشیع با توجه به مرجعیت آنان برای مردم بیشتر نمود و بروز داشته است. شیخ طوسی نیز از این قاعده کلی مستثنی نبوده و با توجه به مسایل و بحران های کلامی و تنازعات عقیدتی خاص که ریشه و منشأ چالش های سیاسی میان شیعه و سنی از یک طرف و میان عقل گرایان و نقل مداران از طرف دیگر بوده، بایستی درصدد حل و فصل آن از منظر شیعه برآید. بدین جهت وی بیشترین هم و تلاش فکری- سیاسی خود را برای تبیین جایگاه امامت و ویژگی های امام و وظایف و اختیارات وی در قبال مردم و حقوق متقابل آنان قرار داده و با توجه به قرابت زمانی با آغاز غیبت کبری به مسایل خاص دوران غیبت که در عصر ما مورد عنایت است، کم تر توجه می کند.
برای پی بردن به اینکه شیخ نسبت به حکومت چگونه می اندیشد، بایستی با مبانی فکری وی درخصوص ضرورت حکومت، نسبت بین دین و سیاست، خاستگاه حکومت و مشروعیت سیاسی آشنا شد و سپس به ترسیم نظام مطلوب سیاسی شیخ طوسی پرداخت. در شماره بعد با این مقولات بیشتر آشنا می شویم.