قاسم غفورى
باراک اوباما در حالی در سال 2009 با پایان 8 سال ریاست جمهوری بوش، به عنوان چهل و چهارمین رئیس جمهو ر آمریکا وارد کاخ سفید شد که ادعای اصلی وی احیای جایگاه آمریکا در عرصه جهانی بود. وی ادعا داشت که با تغییر سیاست های دوران بوش بار دیگر موقعیت آمریکا را در جهان بهبود خواهد بخشید و متحدان بیشتری را نیز برای آمریکا جذب می کند.
اکنون 15 ماه از ریاست جمهوری وی می گذرد و نه تنها این ادعا اجرایی نشده بلکه انزوای جهانی آمریکا هر روز ابعاد جدیدتری به خود می گیرد. در کنار مسائلی قدیمی مانند تقابل روسیه، چین، ایران، آمریکای لاتین، اتحادیه آفریقا، جبهه مقاومت در خاورمیانه و... با آمریکا اکنون تحولات جدیدی در عرصه جهانی روی داده که بیانگر عمق انزوای آمریکا و رویکرد متحدان سنتی و وابستگان به آمریکا به دوری و حتی صف بندی در برابر این کشور می باشد، از جمله:
- کشورهای اروپایی و اعضای ناتو که متحدان سنتی آمریکا هستند در نشست وزرای خارجه ناتو در استونی و نشست های اتحادیه اروپا در بروکسل، خواستار برچیدن پایگاه های نظامی و تسلیحات هسته ای آمریکا از اروپا شده اند. این امر در کنار تقابل اقتصادی و برخی اعتراضات به ادامه جنگ افغانستان به شکاف میان اروپا و آمریکا منجر شده است.
- ترکیه از متحدان قدیمی آمریکا نیز با احضار سفیر خود از اسرائیل و تعدیل برخی مناسبات، از جمله موضع گیری در برابر رژیم صهیونیستی بر جدایی راه خود از واشنگتن تأکید کرده است.
- جمهوری آذربایجان که بیشترین همگرایی را در آسیای مرکزی و قفقاز با آمریکا داشت با تشدید اختلافاتش با آمریکا درباره مسئله ارمنستان به لغو رزمایش مشترک با واشنگتن اقدام کرد.
- کشورهای عربی که بعضاً در چارچوب خواست آمریکا گام بر می داشتند اکنون به جمع منتقدان آن پیوسته اند. عدم پذیرش سازش با رژیم صهیونیستی و بی توجهی به پروژه ایران هراسی آمریکا و تأکید بر روابط گسترده با ایران از نشانه های این دوری است.
- دولت قرقیزستان که در سال 2005 با انقلاب رنگی آمریکا به ریاست جمهوری باقی اف عملاً در جرگه متحدان آمریکا قرار گرفته بود، در حالی به دست مردم سقوط کرد که آمریکا نتوانست اقدامی برای حفظ وی انجام دهد و عملاً تسلیم خواست مردم برای کاهش فعالیت آمریکا در این کشور شد.
- اوکراین نیز که با انقلاب نارنجی در ردیف متحدان آمریکا قرار گرفته بود پس از انتخابات ریاست جمهوری و شکست جناح غربگرای تیموشنکو و یوشچنکو عملاً از جرگه متحدان آمریکا خارج شد، در حالیکه، در این کشور هم آمریکا نتوانست متحدان خود را حفظ کند.
- ژاپن مهمترین متحد آمریکا در شرق آسیا پس از 6 دهه پذیرش حضور 47 هزار نظامی آمریکایی، اکنون خواستار پایان این حضور و خروج نظامیان آمریکا شده است. امری که عملاً آمریکا را در تنگنای اجرای سیاست نظامی گری در جهان قرار می دهد.
- کره جنوبی متحد دیگر آمریکا در شرق آسیا نیز با بازگشت زرادخانه های هسته ای آمریکا به این کشور مخالفت کرده و حتی خواستار خروج نظامیان آمریکا از این کشور شده است. جالب توجه آنکه کره ای ها خطر حضور آمریکا در کشورشان را بیش از خطر کره شمالی می دانند.
آنچه ذکر شد تنها گوشه ای از فرآیند دوری متحدان سنتی آمریکا از این کشور است که در ابعاد گسترده تری در حال شکل گیری می باشد. در باب دلایل رویکرد متحدان سنتی آمریکا از این کشور و انزوای بیشتر واشنگتن در دوران اوباما دیدگاه های متعددی مطرح می باشد.
برخی از ناظران سیاسی هزینه های سنگین تحمیل شده از سوی آمریکا برای متحدانش را عامل این دوری می دانند. آنها بر این عقیده اند که آمریکا در کنار تحمیل هزینه های اقتصادی به آنها موجب شده تا ملت های متحدانش به صف بندی در برابر دولت ها بپردازند. نمونه بارز این مسئله را در آلمان می توان مشاهده کرد که صف بندی مخالفان همکاری با آلمان، دولت مرکل صدر اعظم را در آستانه سقوط قرار داده است.
تأثیر منفی همکاری با آمریکا بر روابط منطقه ای کشورها از دیگر دلایل دوری آنها از واشنگتن است. هرچند که این کشورها در قبال روابط با آمریکا، دستاوردهایی هم داشته اند، اما در عرصه منطقه با انزوا و برخی چالش ها مواجه شده اند. مسائل پیش آمده برای ژاپن و کره جنوبی در شرق آسیا از جمله نمونه های بارز این مسئله می باشد.
روند تحولات جهانی در مسیر دوری از آمریکا در جریان است. در این میان کشورهایی که به مقابله با آمریکا می پردازند از جایگاه بالاتری برخوردار هستند. با توجه به این روند، متحدان سنتی آمریکا با گرایش به دوری از این کشور برآنند تا بتوانند منافع جدیدی را برای خود کسب کنند.
در مجموع در بررسی تحولات جهانی می توان گفت که روند دوری متحدان آمریکا از این کشور در ابعاد گسترده تری در حال شکل گیری است. اکنون آمریکا نه تنها با مشکلی به نام دشمنان قدیمی مواجه است بلکه متحدان سنتی و آنانی که زمانی صرفاً مطیع آمریکا نیز بودند به تقابل با این کشور روی آورده اند، امری که به صراحت می توان آن را شکستی دیگر برای سیاست خارجی آمریکا دانست که بیش از هر چیز نتیجه عدم تحقق وعده تغییر اوباما می باشد. اکنون ائتلاف کشورها با آمریکا مانند پل هایی است که یکی پس از دیگری فرو می ریزد و آمریکا نیز جز پذیرش انزوای بیشتر در عرصه جهانی گزینه ای در پیش روی ندارد.