بصیرت:صحبت های اخیر دکتر احمدی نژاد در برنامه تلویزیونی بدون حاشیه درباره سیاست های حمایتی دولت از فرزندان تازه متولد شده که به نوعی باعث تشویق خانواده ها برای فرزندآوری بیشتر می شود ما را بر آن داشت تا مختصری درباره جمعیت مطلوب یک کشور صحبت کنیم.
می توان گفت بحث های جمعیت شناسی بیش از دو قرن است که در جهان غرب مطرح شده و در طول این زمان با سیاستهای گوناگونی از سوی دولت های غربی اعمال شده اند. اما ورود این بحثها به کشورهای در حال توسعه با تاخیری چند ده ساله همراه بوده و شاید در کشوری مانند ایران بیشتر از حدود پنجاه سالی از آغاز این بحثها نمی گذرد و البته با رویکردهای مختلفی هم در این دوره رو به رو بوده است.
بحث جمعیت مطلوب خود از بحث های بسیار مهم در جمعیت شناسی است که متفکران مختلف نظرات گوناگونی را در مورد آن ابراز کرده اند ما در اینجا تنها به بیان نکاتی مختصر در مورد آن می پردازیم.
به صورت کلی می توان گفت جمعیت مطلوب یک کشور جمعیتی است که بهترین تناسب را با منابع و امکانات و اهداف آن کشور داشته باشد به عبارتی با توجه به اهداف بیشترین بهره وری را برای کشور ایجاد کند.
اینگونه نیست که جمعیت هرچه کمتر، الزاما نقطه مطلوب یک کشور تلقی گردد و همه کشورها همواره به دنبال کم کردن جمعیت خود بوده باشند بلکه کم جمعیتی نیز می تواند مشکلات خود را داشته باشد برای نمونه کشورهایی که برای حل کمی جمعیتی خود مجبور به مهاجرپذیری می شوند با مشکلات گوناگونی از جمله وجود فرهنگهای گوناگون مهاجرین، از دست رفتن ترکیب مطلوب جمعیتی و تضعیف هویت ملی روبه رو می شوند. و در مقابل کم جمعیتی، جمعیت بالا می تواند نکات مثبتی همچون افزایش تولید، افزایش اقتدار ملی و نفوذ فرهنگی و اقتصادی، افزایش احتمال تولد نوابغ، تفکیک و تخصصی شدن بیشتر و ... را داشته باشد که نمونه بارز آن را در کشور چین می توان دید.
لذا در جهان کنونی کشورهایی را می توان یافت که به تشویق شهروندان خود برای فرزند آوری می پردازند.
جمعیت مطلوب جمعیتی است که در آن انواع متغیرهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و غیره در بهترین وضع خود قرار گیرد البته باید اشاره کرد که در تعیین جمعیت مطلوب تنها نباید به تعداد توجه کرد بلکه نوع و ترکیب (سن، جنس، تحصیلات و...) جمعیت نیز حائز اهمیت است به عنوان نمونه اگر جمعیتی دچار معضل تقلیل نیروی انسانی مولد گردد خود می تواند معضلاتی را به وجود آورد و یا از بین رفتن تناسبات جنسیتی می توان آسیبهای فرهنگی و اجتماعی را موجب گردد.
برای بدست آوردن جمعیت مطلوب یک کشور باید به عوامل گوناگونی توجه کرد که از جمله آن به منابع طبیعی، سازمان و ساختار اجتماعی، وضعیت علمی (علوم انسانی و طبیعی)، سرمایه های فرهنگی، هویت دینی و ملی و مواردی دیگر که همین عوامل باعث شده است که کشورها از نظر میزان جمعیت مطلوب در یک سطح قرار نگیرند برای نمونه بسیاری از کشورهای اروپای غربی با وجود آنکه تراکم جمعیتی (جمعیت بر مساحت) بالاتری از کشورهای آسیای مرکزی دارند اما توانسته اند سطح رفاه مادی بیشتری را برای شهروندان خود ایجاد کنند.
البته باید توجه داشت که جمعیت مطلوب یک کشور یک پدیده ایستا و ثابت نیست بلکه در گذر زمان و در طی نسلها ممکن است تغییر کند و این پویایی بسیار حائز اهمیت است مثلا افزایش اختراعات و فناوری های جدید و بالا رفتن بهره وری در استفاده از منابع طبیعی خود می تواند جمعیت مطلوب کشوری را افزایش دهد یا مثلا ترویج ارزشهای مناسب دینی و ملی می تواند انسجام را بالا برده و نیاز به کنترل های اجتماعی را کاهش دهد و در نتیجه جمعیت مطلوب کشوری را افزایش دهد.
نکته حائز اهمیت دیگر این است که تصمیم گیری درباره جمعیت خصوصا افزایش آن نیاز به بررسی دقیق توانایی های کشور در آینده دارد زیرا این تصمیم از جمله تصمیم هایی است که اثرات آن ده ها سال در کشور باقی می ماند به عنوان نمونه اگر در دهه 60 در این زمینه در ایران تصمیم گیریهای صحیحی شده بود جامعه حاضر دچار بسیاری از معضلات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی فعلی نمی گشت و با مشکلاتی همچون کار، مسکن، تعلیم و تربیت و ... در این سطح روبه رو نمی شد و روند توسعه زودتر در کشور نهادینه می گردید در حالی که این جمعیت زیاد توان بسیاری از دولتها را گرفت و باعث مشکلات فراوانی گشت مشکلاتی که در آینده نیز ادامه خواهد داشت.
اما نکته دیگر آن است که سرعت روند افزایش و کاهش جمعیت نیز مهم می باشد. لذا افزایش و یا کاهش دفعی و ناگهانی می تواند مشکلات مختلفی را ایجاد کند در حالی که در روندی آرام و کنترل شده امکان تغییر و اصلاح بیشتری وجود دارد به عنوان نمونه اگر کشوری جمعیت خود را افزایش دهد و بعدها متوجه شود که این میزان جمعیت مناسب منابع آن نبوده و دچار مشکلات زیست محیطی، اجتماعی، اقتصادی و روانی و ... گشته حال برای اصلاح آن باز باید سیاست های کاهشی را در پیش گیرد که خود می تواند معضلاتی را ایجاد کند.
امیدواریم که سیاستهای جمعیتی ما آینده ای بهتر را برای نسلهای آینده و کشور عزیزمان رقم بزند.
سیدمحمد کمیل حسینی رستمی