نوع و سطح مواجهه امام با محیط خارجی
نوع و سطح مناسبات امام در صحنه خارجی مبتنی بر رهیافتی واقع گرایانه براساس تجربه تاریخی و مطالعه وضع مسلمانان و مستضعفان جهان و درکی عمیق از سیاست و رفتار بازیگران این عرصه به ویژه قدرتهای بزرگ از یک سو و راهبردی آرمانگرایانه مبتنی بر معارف و آموزه های دینی و اشراف به سیره نظری و عملی پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) برای تحقق حاکمیت اسلام بر جهان بود. براین اساس رویکرد امام، ظالمانه و غیر عادلانه بودن وضع موجود و تلاش برای تغییر آن بود.
شاخص هایی چون توجه به ملت ها و مستضعفان جهان، تاکید بر بیداری ملتها و صدور انقلاب، تقویت اتحاد و روح مبارزه با زورگویی و سلطه قدرتهای جهانی و برقراری عدالت و حاکم شدن ارزشهای توحیدی و مبانی اسلام، جایگاه خاصی در ادبیات سیاست خارجی امام دارد که در ادامه به آنها می پردازیم.
الف) شاخص همکاری در سیاست خارجی امام
از منظر امام (ره) از آنجاکه اسلام به عنوان دینی جامع، کامل و کاربردی است. لذا این دین در سطح بین الملل هم حرف های زیادی برای گفتن دارد پس معتقد است:«اسلام ...مکتبی است که برخلاف مکتبهای غیرتوحیدی ، در تمام شئون فردی و اجتماعی و مادی و معنوی و فرهنگی و سیاسی و نظامی و اقتصادی دخالت و نظارت دارد و از هیچ نکته ، ولو بسیارناچیز که در تربیت انسان و جامعه و پیشرفت مادی و معنوی نقش دارد فروگذارننموده است ؛ و موانع و مشکلات سر راه تکامل را در اجتماع و فرد گوشزدنموده و به رفع آنها کوشیده است.»(فرازی از وصیت نامه امام)
«شما ای مستضعفان جهان و ای کشورهای اسلامی و مسلمانان جهان بپاخیزید و حق را با چنگ و دندان بگیرید ... و به سوی یک دولت اسلامی با جمهوریهای آزاد و مستقل به پیش روید که با تحقق آن ،همه مستکبران جهان را به جای خود خواهید نشاند و همه مستضعفان را به امامت و وراثت ارض خواهید رساند.»
از نظر امام «باید روابط بین ملت ها بر اساس مسائل معنوی باشد ...ما روابط مان با کشورها بر اساس مبانی اسلام خواهد بود» و«معنا ندارد که دولت اسلامی ایران با دولتی که هیچ اعتقاد به اسلام و به اخلاق بشریت ندارد سر میز اصلاح بنشیند.»
بعد دیگر این شاخص، اتحاد مسلمانان و مستضعفان جهان است. امام تاکید دارند که «ما برای دفاع از اسلام و ممالک اسلامی و استقلال ممالک اسلامی در هر حال مهیا هستیم. برنامه ما برنامه اسلام است، وحدت کلمه مسلمین است، اتحاد ممالک اسلامی است.»و نهیب می زند که «هان ای مسلمانان جهان و مستضعفان تحت سلطه ستمگران به پاخیزید و دست اتحاد به هم دهید و از اسلام و مقدرات خود دفاع کنید و از هیاهوی قدرتمندان نهراسید» و تصریح می کند که «جمهوری اسلامی ایران ... در کنار همه مسلمانان بلکه در کنار همه مستضعفان جهان خواهد بود.»
یکی از ابعاد دیگر این شاخص، دفاع از حقانیت و تکریم روح آزادیخواهی است. «ملت آزاده ایران هم اکنون از ملت های مستضعف جهان در مقابل آنان که منطقشان توپ و تانک و شعارشان سر نیزه است کاملاً پشتیبانی نماید. ما از تمام نهضت های آزادی بخش در سراسر جهان که در راه خدا و حق و حقیقت و آزادی مبارزه می کنند پشتیبانی می کنیم.»
ب) شاخص رقابت در تعامل و رابطه با کشورها
بر پایه اصل عدالت، مدارا، احترام متقابل و عدم دخالت در امور یکدیگر یکی از شاخص های مهم در تعامل روابط با کشورها است. امام معتقد است که «با همه دولت ها به طور مدارا رفتار می کنیم.» «ما با همه روابط علی السویه داریم و با همه رفتار عادلانه داریم.»«جمهوری اسلامی ما با تمام ممالک روابط حسنه دارد و احترام متقابل قایل است در صورتی که آنها هم احترام متقابل قایل باشند.» «ملت ایران اجازه نمی دهد که هیچ مملکتی در امور داخلی او دخالت کند و آزادی و استقلال خودش را حفظ می کند و با تمام کشورها هم به طور متقابل عمل خواهد کرد.»
در منطق امام که رویکردی جهانشمولی برای اسلام و انقلاب ایران حاکم است انزوا گرایی جایی ندارد. «این معنا که گاهی اهل غرض و جهال آن را بیان می کنند یا نمی فهمند یا غرضی دارند زیرا تا انسان جاهل یا مخالف با اصل نظام نباشد نمی تواند بگوید که یک نظام باید از دنیا منعزل باشد ما با هیچ ملتی بد نیستیم ما به حسب طبع اولیه می خواهیم با همه دولتها دوست باشیم می خواهیم که روابط حسنه با احترام متقابل نسبت به همه داشته باشیم و اگر چنانچه ما احتیاج به یک چیز داشته باشیم و آنها احتیاج به یک چیز داشته باشند تبادل کنیم مگر این که دولتهایی باشند که با ما خلاف رفتار کنند.»
از نظر امام توسعه روابط و رقابت با دیگر کشورها تا جایی است که موجب سلطه نشود اما «اگر روابط سیاسی که بین دولتهای اسلامی و دول بیگانه بسته می شود و برقرار می گردد موجب تسلط کفار بر نفوس و بلاد و اموال مسلمانان شود یا باعث اسارت سیاسی اینها گردد برقراری روابط حرام است و پیمانهایی که بسته می شود باطل است...»
ج)شاخص خصومت و کشمکش
براساس ناعادلانه بودن شرایط حاکم بر محیط بین الملل، وجود خصوصیت استکباری و سلطه جویی قدرتهای جهانی بر سایر ملل، ما شاهد خصومت ها و کشمکش های زیادی در جهان هستیم که انقلاب اسلامی هم بنابر ضرورت دفاع از حقانیت دین و آموزه های آن و پاسداشت و گسترش آرمانهای انقلاب اسلامی یک طرف کشمکش با سلطه جویان جهانی قرار دارد. امام با شجاعت و صلابت تمام می فرماید:«من به تمام دنیا با قاطعیت اعلام می کنم که اگر جهانخواران بخواهند در مقابل دین ما باشند ما در مقابل همه دنیای آنان خواهیم ایستاد تا نابودی تمام آنان از پای نخواهیم نشست، یا همه آزاد می شویم و یا به آزادی بزرگتری که شهادت است، می رسیم. همانگونه که در جنگ نیز مظلومانه تر از انقلاب جنگیدیم و بدون کمک حتی یک کشور خارجی، متجاوزان را شکست دادیم. ما به یاری خدا، باقیمانده راه پر نشیب و فراز را با اتکای به خدا تنها خواهیم پیمود و به وظیفه خویش عمل خواهیم کرد.»
در دیدگاه امام «آن روز مبارک است بر ما که سلطه جهانخواران بر ملت مظلوم ما و بر سایر ملت های مستضعف شکسته شود و تمام ملت ها، سرنوشت خودشان را به دست خودشان بگیرند.»
یکی از ابعاد این شاخص، ویژگی الهام بخشی انقلاب و دمیدن روح مبارزه است.«می شود روی پای خودمان بایستیم، می شود در مقابل شرق و غرب از فرهنگ و حیثیت ـ ملی اسلامی مان دفاع کنیم و می توانیم دنیای مادی را شکست دهیم و پرچم لااله الاالله و محمداً رسول الله را در تمامی دنیا به اهتزاز درآوریم.»
د)صدور انقلاب
موضوع «صدور انقلاب اسلامی» سرفصل خاصی در استراتژی سیاست خارجی امام دارد.
از نظر امام نتیجه صدور انقلاب، پیاده شدن احکام مترقی اسلام خواهد بود «ما به تمام جهان تجربه های مان را صادر می کنیم و نتیجه مبارزه و دفاع با ستمگران را بدون کوچکترین چشمداشتی، به مبارزان راه حق انتقال می دهیم و مسلماً محصول صدور این تجربه ها جز شکوفایی پیروزی و استقلال و پیاده شدن احکام اسلام برای ملت های دربند نیست.»
روشنفکران اسلامی همگی با علم و آگاهی باید راه پرفراز و نشیب دگرگون کردن جهان سرمایه داری و کمونیزم را بپیمایند و تمام آزادیخواهان باید با روشن بینی و روشنگری راه سیلی زدن بر گونه ابرقدرت ها و قدرتها، خصوصاً آمریکا را بر مردم سیلی خورده کشورهای مظلوم اسلامی و جهان سوم ترسیم کنند. من با اطمینان می گویم:«اسلام ابرقدرتها را به خاک مذلت می نشاند. اسلام موانع بزرگ داخل و خارج محدوده خود را یکی پس از دیگری برطرف و سنگرهای کلیدی جهان را فتح خواهد کرد...»