بصیرت:«پدر به سن بازنشستگی نرسید، هنوز 50 ساله نشده بود که دکتر گفت، دیگر نباید بار سنگین بلند کند و این یعنی پدر در حالی که هنوز باید خرج خانه را تامین میکرد، بیکار شده بود. پدر وصیت کرد که هیچ کداممان در کارخانه مشغول به کار نشود و همه برادرها در سیستم اداری مشغول به کار شدند اما آنها هم به سلامت بازنشستگی را تجربه نکردند. آرتروز گردن و دررفتگی مهره کمر هر کدام را به نوعی از جوانی انداخت حتی من هم که اپراتور کامپیوتر شده بودم و به نظرم شرایط بهتری داشتم سالی به 12 ماه مچ دستم را میبستم.» این حکایت ما است و محیط کارمان. بر اساس اعلام وزارت بهداشت، 32درصد شاغلان از عوارض اسکلتی - عضلانی رنج میبرند. اما میزان آسیبهای کارگران در عرصه کار بیش از اینهاست، به طوری که هر ساله 8/1 میلیون کارگر از انواع بیماریها و عوارض مرتبط با ارگونومی (بیماریهای اسکلتی – عضلانی) آسیب میبینند. این در حالی است که با اجرای برنامههای پیشگیری از آسیبهای ارگونومیکی میتوان میزان خسارات وارده را بین 35 تا 91 درصد کاهش داد اما ارگونومی چیست که میتواند به کارگران کارخانه و کارمندان در بهبود سلامت کمک کند؟
داستان آسیبهای محیط کار به این معنا نیست که فلان کارگر هر روز بار سنگینی بلند میکند و حمل این بار به ستون فقراتش آسیب میرساند یا کارمندی صبح تا عصر به مدت 8 ساعت بیتحرک مقابل کامپیوتر مینشیند و برای تسلط به صفحه کامپیوتر مجبور است مایل به صفحه بنشیند و... متناسب نبودن وسایل کار با استفاده کننده تنها به محیط کار محدود نمیشود و ماجرا قدری پیچیدهتر است. دکتر جواد نادمی، دندانپزشک مجبور است برای معاینه و مداخلات دندانپزشکی از دستکش لاتکس استفاده کند. بعد از مدتی او با درد شدید در انگشت شست مواجه شد و دلیل درد در انگشتش را دانست: «دستکشهای لاتکس که ما از صبح تا شب برای کار باید از آنها استفاده کنیم برای دست راست و چپ طراحی نشدهاند به همین دلیل به انگشتان شست فشار وارد میکنند و ما که باید از صبح تا شب از آنها استفاه کنیم با مشکل مواجه میشویم». نادمی مشکلات تجهیزات کاریاش را به همین جا محدود ندانسته و میگوید: «برخی از وسایلی که ما استفاده میکنیم حتی زمانی که از بهترین تولیدات دنیا هم تهیه میشود، مشکلاتی را برای ما به دنبال دارد. به عنوان مثال یونیتهای دندانپزشکی؛ صندلیهایی که بیماران روی آن میخوابند معمولا تولید ژاپن،آلمان یا آمریکاست که معمولا متناسب با ابعاد ما نیست. بیماران ما گلایهای نمیکنند چون مردم جهان سوم آموختهاند که با همه مشکلات کنار بیایند اما اگر یک اروپایی روی یونیتی که متناسب با اندامش نیست بخوابد، خواهد گفت که دکتر! من روی این صندلی راحت نیستم. سازندگان ایرانی این تجهیزات هم اگر قرار است یونیتی تولید کنند، به دلیل اینکه شرکت آلمانی معتبر است با همان ابعاد تولید میکنند و به موضوعی به نام ارگونومی و توجه به شرایط مصرفکننده این تجهیزات هیچ توجهی نمیکنند». این در حالی است که در چند دانشگاه در کشور ما رشته ارگونومی تدریس میشود. کلید این قفل در دستان کارشناسان ارگونومی است. دکتر مجید معتمدزاده، دبیر انجمن ارگونومی ایران این واژه را اینطور تعریف میکند: «ارگونومی متشکل از
2 کلمه یونانی ergon به معنی کار و nomos به معنی قانون است. در یک تعریف ساده، ارگونومی علم مناسب کردن کار با انسان است. در ارگونومی هدف این است که محیط کار و هر آنچه انسان با آن در زندگی روزمره سرو کار دارد را مناسب انسان طراحی کنند. ارگونومی از محیط کار و صنعت آغاز شد و در سالهای بعد از جنگ دوم جهانی از محیط کار فراتر رفته و در همه عرصههای اجتماعی هم وارد شده است. در طراحی محیط پارک هم این موضوعات مطرح است تا سینما و دیگر عرصههای اجتماعی». او بر این نکته تاکید میکند که ارگونومی منحصر به کارخانه و اداره نمیشود. این بخش از صنعت ارگونومی با طراحی سیستمهایی که افراد در آن کار میکنند سر و کار دارد و علمی است که ضمن توجه به سلامت نیروی انسانی به تولید و بهرهوری به طور دقیق مینگرد. دکتر معتمدی معتقد است: در حال حاضر توجه به ارگونومی از حد یک ابزار فراتر رفته و به یک استراتژی جهت بهبود کیفیت و بهرهوری، ایجاد محیط کار مناسب، پیشگیری از حوادث و بیماریهای ناشی از کار و بهبود راندمان و عملکرد انسان تبدیل شده است. او محیط خانه را هم بیگانه با موضوع ندانسته و میگوید: «ماشین لباسشویی، گاز آشپزخانه، اتومبیل، داشبورد اتومبیل، ماشینهای نسل جدید و... متحول شده است و قابل مقایسه با نسل قدیم نیست و همه از آموزههای این دانش استفاده کردهاند اما همه اینها متناسب با ابعاد کشورهای تولیدکننده صورت میگیرد. کشورهای صنعتی از این لحاظ صنعتی دانسته میشوند که صاحب تکنولوژی هستند و کشورهای در حال توسعه واردکننده این تکنولوژیها هستند. طبیعی است که اطلاعات درباره کشورهای صاحب تکنولوژی و شناخت درباره توانایی و ویژگیهای کشورهای صنعتی بیشتر است. کشورهای صنعتی هم مردم خودشان را به درستی شناختهاند و محصولی را تولید میکنند که متناسب با آداب و فرهنگ و ویژگیهای مردمشان باشد. خودرو که میسازند در چند اندازه طراحی میکنند. وقتی برای مردم کشور خودشان جنسی را بسازند، کوچکتر میسازند و زمانی که برای مصرفکنندگانی مانند آمریکاییها تولید میکنند، سایز اتاق خودرو متفاوت است». جالب است که بدانید اندازهگیریهای ظاهری سادهترین بخش در ارگونومی است و این موضوع باید در عرصه فرهنگی هم به اجرا درآید. دکتر معتمدزاده در این باره میگوید: «ما مجاز نیستیم مردم را مجبور کنیم محصولی بسازند که برای همه مردم متناسب باشد. در ارگونومی میگوییم که طراحی باید خودش را با مصرفکننده تطبیق دهد و آنچه میسازیم متناسب با وسع و بضاعت مردم باشد. ویژگیهای فیزیکی جزو سادهترین معیارهای ارگونومی است که میشود در طراحی وارد کرد».
محصول استاندارد
اما با وجود موضوع مهمی به عنوان ارگونومی آیا این موضوع در صنعت ما به طور جدی دنبال میشود؟ وزارت بهداشت، وزارت صنایع و موسسه استاندارد با موضوع ارگونومی چگونه مواجههای دارند؟ برای اطلاع از حوزه ورود موضوع ارگونومی در صنایع کشور با روابط عمومی این وزارتخانه تماس گرفتیم اما کارشناسان روابط عمومی، پس از آنکه معنای ارگونومی را از ما پرسیدند، گفتند که در وزارتخانه صنایع بخشی به عنوان مسوول پیگیری موضوع ارگونومی نداریم! آنها سپس ما را به موسسه استاندارد معرفی کردند. در بخش تدوین قوانین موسسه استاندارد موضوع ارگونومی تعریف شده است. عباس فلاح، کارشناس تدوین قوانین و مهندسی پزشکی موسسه استاندارد از ورود چارچوبهای ارگونومی به عرصههای گوناگون استاندارد خبر میدهد و میگوید: «استانداردهایی برای سهولت عملکرد دستگاههای مورد نیاز در زندگی روزمره تدوین شده است مانند متناسبسازی دستگاههای خودپرداز و باجههای تلفن که در چه ارتفاعی باشند که فردی با قد متوسط بتواند براحتی از آن استفاده کند. این استانداردها مدنظر ما ایرانیان است. درباره تجهیزات و مبلمان اداری هم استانداردهایی تعریف شده است». او حتی تاکید میکند: «سال گذشته استانداردی از کشورهای اروپایی اعلام شد و برای بررسی انطباق آن با ایرانیان ارسال شد اما کمیسیون فنی این طرح را در دست بررسی قرار داده است». دکتر معتمدزاده، ورود موسسه استاندارد به عرصه ارگونومی را این طور ارزیابی میکند:« سازمان بینالمللی 9001 ISO، بیش از یکصد استاندارد را در عرصه ارگونومی تدوین کرده؛ بخشی در عرصه طراحی محیط کار، بخشی در عرصه طراحی محصول و بخشی در زمینه ارزیابیهایی که صورت میگیرد. موسسه استاندارد بخشی از استانداردها را ترجمه و بخشی را هم بومیسازی کرده است. ارگونومی تنها با ترجمه و بومی کردن آن اجرا نمیشود. باید در کارخانههای ما کسی جلوی ساخت وسایل غیراستاندارد و ورود اجناس غیراستاندارد را بگیرد اما کسی جلوی آن را نمیگیرد». فلاح در این باره معتقد است: « از آغاز امسال واردات مشمول استاندارد شده و معمولا مطابق ایزو یا BS است و کنترل میشود. درباره تولیدات داخل هم برخی کالاها مشمول استاندارد اجباری و دستهای از تولیدات شامل استاندارد تشویقی میشود». او متذکر میشود که ارگونومی در بیشتر استانداردها وارد شده است. اما پرسشی که باقی میماند این است که اجناس چینی که از نازلترین سطح کیفیت برخوردار است، چگونه ممکن است از زیر ذرهبین موسسه استاندارد عبور کند؟
ارگونومی در وزارت بهداشت
وزارت بهداشت در اداره عوامل شغلی موثر بر سلامت که یکی از بخشهای مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت است موضوع ارگونومی را سالهاست مورد توجه قرار داده است. مهندس فاطمه فلکی، رئیس اداره عوامل شغلی موثر بر سلامت، میگوید: «موضوع ارگونومی بیش از 10 سال است که در بازدیدهای وزارت بهداشت مورد توجه قرار گرفته و در فهرست کنترل محیط کار 3تا 4 مورد به موضوع هماهنگی وضعیت کار و دستگاهها با شرایط فیزیکی کارگران اختصاص دارد». او در ادامه میافزاید: «استانداردهای ارگونومی تا اندازهای استانداردسازی شده است». او با اشاره به اینکه بر اساس ماده 85 قانون کار باید سلامت کارگران تامین شود، میگوید: «در سال 1385 شاخصهای بهداشتی حرفهای محیط کار با در نظر گرفتن ارگونومی تدوین شد. 32درصد شاغلان دارای وضعیت نامناسب حین کار هستند که منجر به اختلالات اسکلتی- عضلانی میشود. دومین عامل تهدیدکننده سلامت در کشور بعد از بیماریهای قلبی - عروقی، مشکلات عضلانی- اسکلتی است. تفاوتی نمیکند که در کارخانه مشغول به کار باشند یا در ادارهای پشت میز، چرا که در هر 2صورت در محیط کار از امکانات و ابزارهایی استفاده میکنیم که متناسب وضعیت بدنی ما ساخته نشدهاند. لازم است که هزینهای برای آنتروپومتری مردم ایران صرف شود تا اندازههای بدنی مردم ما در گروههای مختلف تعیین شود. سال 85-84 وزارت بهداشت آنتروپومتری کارگران ایرانی را تهیه کرد اما برای کارمندان اداری چنین اقدامی صورت نگرفته است. بعد از قالیبافان، کارمندان اداری هم در معرض آسیب هستند. وزارت بهداشت برای قالیبافان طرحهای مختلفی را به اجرا درآورده است اما تمهیدات جدی برای کارمندان پیشبینی نشده است».
بانک آنتروپومتری را دکتر معتمدزاده این گونه تعریف میکند: «اندازهگیری ابعاد انسان بویژه قد آنتروپومتری نامیده میشود. مثلا از ابعاد بدن دانشآموزان یک مدرسه 10 بُعد اندازهگیری شود و بانک اطلاعات آنتروپومتری را تشکیل میدهد. در این زمینه مطالعات پراکندهای در صنایع و مدارس صورت گرفته است. در کشورهای صنعتی جمعیت 10 هزار نفر از یک گروه را اندازهگیری کردهاند و برای همه افراد جمعیت مورد استفاه قرار میدهند».
جای خالی
کارشناسان معتقدند که پشت میزنشینی طولانی ممکن است موجب دررفتگی مهرهها شود اما موضوعی که از چنین اهمیتی برخوردار است، جایی ندارد. البته دکتر معتمدزاده تاکید میکند که انجام نرمش در طول ساعتهای کار و استراحت چشم و اعضای بدن طی روز میتواند به کاهش آسیبها منجر شود اما آموزش بخش فراموشنشدنی موضوع است که تنها در صورتی که ضرورت آن درک شود، دنبال خواهد شد.
سازمانهای مردمنهاد یا دولت
انجمن ارگونومی ایران حدود 10 سال پیش با حضور استادان دانشآموخته این رشته تاسیس شد و تاکنون برای ایجاد مفهوم ارگونومی در ایران تلاشهای بسیاری انجام داده که یکی از آنها ایجاد رشته ارگونومی است.
دکتر معتمدزاده، رئیس این انجمن معتقد است که در این عرصه تنها نباید منتظر دولت باشیم. در کشورهای صنعتی 70 تا 80 درصد رشد علمی و فناوری برعهده سازمانهای مردمنهاد است اما در پازل رشد صنعتی و علمی کشور ما، قطعه ارگونومی را چه کسی پیدا میکند؟
تکتم نجفیمنش