بیمه، وام، صادرات در گود صنایع‌دستی

بصیرت: «باید ارزان بدهی تا ببرند». این رمز بازار است برای فروش و این کلید، قفل در بسته صنایع‌دستی ما را نمی‌گشاید. صنایع‌دستی که قطعه قطعه از میان برگ‌های تاریخ و تمدن کشورمان به ما رسیده است در لابه‌لای اوراق فراموشی و بازاری‌گری و مصرف‌گرایی از بین می‌رود. هفته صنایع‌دستی فرصتی دوباره است که به هنرهای دستی نگاهی دوباره داشته باشیم. شاید تقدیری باشد بر دستانی که گره گره فرش و گلیم بافتند و خط به خط نقش زدند تا چشمان ما ایرانی بماند.
اجبار و ماندگاری
حجیم‌بافی یکی از هنرهایی است که سولماز نادریان، آن را ابداع کرده است. بیش از 10 سال است که او در روستایی اطراف سمیرم به تولید انواع سوزن‌بافی حجمی می‌پردازد و به همراه چند نفر دیگر به تولید این صنایع‌دستی مشغول است. آنها محصولات را خودشان با شرکت در نمایشگاه‌های امور عشایر به فروش می‌رسانند. حجیم‌بافی جزو گلیم‌بافی محسوب می‌شود اما با سوزن بافته می‌شود. او به دنبال ثبت این هنر است و در نمایشگاه‌های زیادی نیز حضور یافته است اما از نبود حمایت‌های مالی چندان راضی نیست. مهم‌تر از بقیه این است که نه او و نه مادر پیرش هیچ کدام بیمه نیستند. نبود بیمه تنها گلایه نادریان نیست. بیشتر هنرمندان صنایع‌دستی که سلامت خود را صرف تولید هنر ایرانی کرده‌اند بیمه نیستند. «بسیاری به صرف اینکه کار دیگری ندارند، مجبورند که ادامه دهند». این نکته مهمی است که نادریان درباره ادامه یافتن این هنر در روستایش می‌گوید. شاید همین اجبار آنهاست که موجب شده است صنایع‌دستی از خاطره‌ها نرود. تهمینه دانیالی، معاون صنایع‌دستی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری درباره بیمه هنرمندان به «وطن‌امروز»‌ می‌گوید: «آذر 88 هیات دولت تحت پوشش قرار دادن هنرمندان صنایع‌دستی را تصویب کرد. ابلاغ اجرایی آن بهمن گذشته صادر شد و 200 هزار نفر از هنرمندان صنایع‌دستی از هنرمندان صنایع‌دستی مشمول این طرح شدند». احمد بالان، مدیرکل امور بازرگانی سازمان صنایع‌دستی درباره چگونگی اجرای این طرح به «وطن‌امروز»‌ می‌گوید: «با تفاهمنامه‌ای که با سازمان تامین اجتماعی تنظیم و دستورالعمل اجرایی آن هم تنظیم و ابلاغ شد، قرار شد طبق قانون هنرمندانی تحت پوشش قرار بگیرند که کارت شناسایی صنایع‌دستی و سازمان فنی حرفه‌ای را داشته باشند. اما مساله‌ای که باقی مانده بود، موضوع ابلاغ و تخصیص اعتبار آن بود که ماه پیش با تامین اعتبار ابلاغ شد. موضوع باقی مانده این است که سازمان تامین اجتماعی برای هر بیمه‌گر باید کد و شناسه‌ای تعریف کند که آن شناسه هنوز تدوین نشده است». با توجه به تصویب طرح حمایت از مشاغل خانگی، تولیدکنندگان صنایع‌دستی هم از امکانات آن بهره‌مند می‌شوند. دانیالی با اشاره به این طرح می‌گوید: «باید از وزیر محترم کار و امور اجتماعی تقدیر کنیم چراکه رشته‌های صنایع‌دستی جزو رشته‌هایی تعریف شده که از آنها در مشاغل خانگی حمایت می‌شود، تقریبا دوسوم رشته‌های ویژه‌ای که در مشاغل خانگی محسوب می‌شوند، هنرهای دستی است».
چینی تا کجا
چینی‌ها حتی به صنایع‌دستی ما هم تعرض کرده‌اند. از بازارهای اصفهان، شیراز و شمال کشور گرفته تا دستفروشان اطراف امامزاده‌ها به هر کدام که بروید چینی‌ها برایتان سوغات ایرانی- چینی! تدارک دیده‌اند که می‌توانید به عنوان صنایع‌دستی ارزان به سوغات ببرید. فروشندگان صنایع‌دستی حتی ترجیح می‌دهند که صنایع‌دستی ایرانی را در ویترین بگذارند و اجناس تولید داخل در گوشه‌ای دیگر برای عده‌ای خاص مانده‌اند.
غلامعلی فیض‌الهی، رئیس اتحادیه صنف صنایع‌دستی استان اصفهان معتقد است: «60 درصد از صنایع‌دستی که در میدان امام به فروش می‌رسد، چینی بوده و با توجه به قیمت پایین این محصولات، چین بازارهای صنایع‌دستی استان را در انحصار خود درآورده است. اگر مغازه‌ای در مراکز تاریخی به فروشگاه کالاهای خارجی تبدیل شود، 12 مغازه و کارگاه تعطیل می‌شود و اگر حداقل 3 نفر در این کارگاه‌ها مشغول به کار باشند، حدود 40 نفر بیکار می‌شوند». با وجود کیفیت پایین صنایع‌دستی چینی، هنوز هم فروشندگان صنایع‌دستی در استان از این تولید استقبال می‌کنند: «صنایع‌دستی تقلبی ساخت چین از مواد بازیافتی و بی‌کیفیت تولید می‌شوند، اما چون قیمت آنها در مقایسه با صنایع‌دستی داخلی پایین‌تر است، بازارهای صنایع‌دستی اصفهان را تسخیر کرده‌اند». با این وجود به نظر می‌رسد که چینی‌ها با واردات غیرمجازشان همه جا را تسخیر کرده‌اند. احمد بالان، مدیرکل امور بازرگانی سازمان صنایع‌دستی از مصوبه هیات دولت درباره ممنوعیت ورود اجناس و محصولات صنایع‌دستی خارجی بویژه چینی به ابنیه تاریخی فرهنگی خبر می‌دهد و می‌گوید: «نخستین استانی که این مصوبه را از 2 هفته پیش به اجرا درآورد، استان اصفهان بود. در حال حاضر عرضه کالاهای صنایع‌دستی چینی و خارجی در اماکن تاریخی و هنری ما ممنوع است». او در ادامه می‌افزاید: «کارگروهی در وزارت کشور به این موضوع می‌پردازد تا تصمیمات لازم گرفته شود و بر اساس تعرفه‌ها و ضوابط خاص، عملیاتی شود که تعرفه‌های بالایی بر صنایع‌دستی خارجی تعیین شود که امکان ورود آن به کشور کم باشد و اگر هم وارد شد قیمت آن بالا باشد. با این مصوبه‌ای که دولت گذراند، زمانی که امکان عرضه کالا در اماکن مختلف بویژه محل‌های توریستی، فرهنگی و تاریخی نباشد کم‌کم ارزش آن کالا کاهش می‌یابد؛ این راهکار و قدم بلندی در حمایت از صنایع‌دستی کشور است. بعد از اینکه این کارگروه در وزارت کشور تصمیم‌های لازم را گرفت عملیاتی می‌شود و بر اساس آن صنایع‌دستی خارجی کمتر وارد می‌شود و اگر وارد شد با تعرفه بالا وارد می‌شود». البته بیشتر صنایع‌دستی چینی قاچاق وارد کشور می‌شوند و همین امر مقابله با صنایع‌دستی چینی را دشوار‌تر می‌کند. دولت برای حمایت از صنایع‌دستی برنامه‌های مختلفی را پیش‌بینی‌ کرده تا صنایع‌دستی جانی بگیرد. مدیرکل امور بازرگانی سازمان صنایع‌دستی درباره 2 طرح جدی که دولت در این باره دنبال می‌کند‌، چنین می‌گوید: «بر اساس مصوبه دولت یک‌درصد از بودجه« دستگاه‌های اجرایی» باید صرف خرید صنایع‌دستی داخلی شود. این مصوبه در بعضی دستگاه‌ها مانند وزارت بازرگانی، آموزش و پرورش و اداره گمرک عملیاتی و اجرایی شده است. مصوبه دیگری در دست اقدام است که «دستگاه‌های دولتی» را به اختصاص یک درصد بودجه به صنایع‌دستی مکلف می‌کند تا کالاهای صنایع‌دستی به عنوان خرید اولیه دستگاه‌ها و سازمان‌ها باشد». او اختصاص ویترین دستگاه‌های دولتی به صنایع‌دستی را بخش دیگری از برنامه دولت برای حمایت از صنایع‌دستی می‌داند اما اجرایی شدن آن را نیازمند حمایت جدی دولت می‌داند.
تولیدکنندگانی مانند دیگران
صنایع‌دستی هم مانند دیگر تولیدات داخلی به حمایت‌های مالی نیاز دارد. افسانه ملکیشی بزرگ‌ترین تولیدکننده استان خراسان شمالی است. او با 12 نیرو به تولید لباس‌های محلی استان می‌پردازد و امسال به عنوان تولید کننده نمونه استان شناخته شده است. ملکیشی که تولیداتش را به کشورهای ترکیه، مالزی، امارات کویت و سوئد نیز صادر می‌کند، علاقه‌مند است که کارگاهش را گسترش دهد و بتواند تولیدکنندگان را بیمه کند اما از چنین امکانی محروم است. مهندس بالان، با اشاره به اینکه معاونت صنایع‌دستی دستگاه ارائه‌دهنده وام نیست، می‌گوید: «نظرمعاونت صنایع‌دستی سازمان میراث و گردشگری به عنوان بخشی از دولت این است که هنرمندان ما از تسهیلات اعتباری که دولت در اختیار دستگاه‌ها استفاده کند. یکی از این دستگاه‌ها صندوق مهر امام رضا(ع) است که به نوعی هنرمندان با توجه به وضعیت و دستگاهی که دارند شامل تسهیلات صندوق مهر امام رضا می‌شوند. با برنامه‌هایی که تصویب کردیم در نظر داریم که تعداد زیادی از هنرمندانمان را مشمول وام صندوق مهر امام رضا کنیم. برنامه‌هایی که باید تنظیم شود و به صندوق مهر امام‌رضا(ع) تحویل داده شود قدری زمان می‌خواهد که اجرایی شود. صندوق مهر امام رضا موسسه مالی است که می‌تواند تسهیلات بسیار خوبی را در اختیار هنرمندان قرار دهد». تیرماه سال گذشته آرش بهادری، معاون مدیرکل دفتر توسعه و ترویج صنایع‌دستی سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری از اعطای 70 میلیارد ریال تسهیلات به صنعتگران و هنرمندان عرصه صنایع‌دستی و هنرهای سنتی کشور خبر داده بود.
هنرهای فراموش نشدنی
حسن اشرف‌زاده بیش از 40 سال است که در عرصه هنر مسگری فعالیت می‌کند. او معتقد است که پس از او هیچکس این هنر را دست‌کم در شهرش ادامه نمی‌دهد و دیگر کسی سینی و بشقاب‌های مسی تولید نمی‌کند. به راستی چند هنرمند همانند او بوده‌اند که کناره گرفتن از هنری، به دلیل کهولت سن یا مرگ به فراموشی سپرده شده‌اند. 256 رشته صنایع‌دستی در کشور به ثبت رسیده که نزدیک به یک‌سوم آن جزو رشته‌های فراموش شده است، حدود 70 یا 80 رشته. معاونت صنایع‌دستی برای زنده نگه داشتن هنرهای کهنی که هر کدام آنها قطعه‌ای از تاریخ و هنر ما است چه کرده است و چه برنامه‌ای دارد؟ پاسخ این پرسش را تهمینه دانیالی، معاون صنایع‌دستی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری به «وطن‌امروز»‌ می‌دهد: «رئیس‌جمهور محترم همواره بر احیای هنرهای دستی فراموش شده تاکید داشته‌اند. احمدی‌نژاد در 11 سفر استانی برای احیای 2 یا 3 رشته یا بیشتر از هنرهای فراموش شده، تامین اعتبار کردند. آموزش توانمندسازی، ‌تجهیز کارگاه و وام برای اشتغال مصوب شده که امیدواریم امسال اجرایی شود. در حال حاضر احیای 33 رشته را در دستور کار داریم در 30 استان. 256 رشته صنایع‌دستی در کشور به ثبت رسیده است که نزدیک به یک‌سوم آن جزو رشته‌های فراموش شده است؛ حدود 70 یا 80 رشته که امیدواریم در برنامه 5 ساله آنها را احیا کنیم و به سمت اشتغالزایی برویم، احیا به شرط کاربردی شدن آنهاست». او همچنین از برنامه‌های سازمان میراث برای تدریس رشته‌های هنری در قالب رشته‌های دانشگاهی می‌گوید: «در سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، پژوهشگاهی داریم که 5 پژوهشکده دارد. یکی از آنها پژوهشکده‌ها هنرهای‌دستی است. بر این موضوع تاکید می‌شود که رشته‌هایی که می‌تواند کاربردی شود را شناسایی کند و اینها را در زمره دانشکده‌های علمی کاربردی وارد کند که با یک دوره کاردانی و پودمانی به سرعت به اشتغالزایی برسد. پژوهش‌های لازم در این زمینه صورت گرفته و سرفصل‌های آن آماده شده است. امیدواریم مصوبه شورای انقلاب فرهنگی را برای ایجاد این رشته‌ها دریافت کنیم». او به 2 رشته مخمل‌بافی و زری‌بافی که در حال حاضر ثبت ملی شده و بانوان احیا کرده‌اند اشاره کرده و می‌گوید: «رشتودوزی استان گیلان، سوزن‌دوزی سیستان و بلوچستان، ترمه‌دوزی استان یزد و بافته‌های داری مانند گلیم شیرکی پیچ استان ایلام و چهارمحال و بختیاری و گلیم‌های برجسته قالی‌ها و فرش‌ها در استان خراسان‌جنوبی همه به نام خانم‌ها ثبت شده است». به گفته او، کارگاه‌های معاونت صنایع‌دستی تنها در استان اصفهان از 2 باب در سال 88 به 40 باب ارتقا پیدا کرده است. به اعتقاد او، هر رشته‌ای که به آن بها داده شود، مورد استقبال مردم قرار می‌گیرد و چنانچه تسهیلات و حمایت‌ها به سمت این رشته‌ها سوق یابد حتما نتیجه مطلوب که احیای صنایع‌دستی است، ایجاد خواهد شد. شاید بازخوانی مشکلات هنرمندان صنایع‌دستی تکراری باشد اما مرور برنامه‌های مدیران برای دانیالی درباره مهم‌ترین برنامه‌های معاونت تحت مدیریتش برای رونق صنایع‌دستی می‌گوید: «2 اقدام اساسی لازم است؛ اشتغال جوانان را به سمت صنایع‌دستی گرایش داده و صادرات را افزایش دهیم. در محور هدفگذاری بازارها، شناسایی بازارها، افزایش نمایشگاه‌های بین‌المللی و داخلی مان معطوف به کاربردی شدن آن وسایل است. زمانی در جهیزیه همه دختران ما ظروف مسی بود، مسگری یکی از صنایع‌دستی است زمانی که دیگر مسگری نیست باید به سمت رشته‌هایی مانند قلمزنی حرکت کرد، قلمزنی را تقویت کنیم که روی ظروف مسی انجام می‌گیرد یعنی اگر هنر مسگری در قالب یک ظرف در خانه‌ها کاربرد ندارد به شکل قلمزنی مورد استفاده قرار گیرد».
صنایع‌دستی آن سوی مرزها
شاید توقع بیجایی باشد که صنایع‌دستی ایرانی‌ای را که درون مرزها مورد بی‌مهری قرار گرفته‌ است را دیگران بخرند و در دنیای سود و زیان امروز مورد توجه قرار دهند. اما باید بپذیریم که گاهی صادرات کلید گم شده قفل کم‌رونقی است. بالان، مدیرکل امور بازرگانی سازمان صنایع‌دستی در این‌باره می‌گوید: «در سال 88 یکی از سال‌های خوب صادراتی را پشت سر گذاشتیم و حدود 80 درصد صنایع‌دستی ما رشد داشت. با تعامل‌هایی که با گمرک جمهوری اسلامی داشتیم ردیف‌هایی که برای ما در نظر گرفتند به 16 ردیف و رشته رسید یعنی 16 رشته صنایع‌دستی ما دارای ردیف صادراتی شد و مجوز یافت که با ارقام و قوانین صادراتی کالای خود را صادر کند و اینگونه مشمول جوایز صادراتی و حمایت‌های دولت برای صادرکنندگان قرار می‌گیرند. آمار این صادرات هم در اختیار دولت قرار می‌گیرد. در نظر داریم رشته‌های بیشتری را تحت پوشش صنایع‌دستی قرار دهیم». این روزها بار دیگر کاروانسرای خانات که به همت سازمان میراث و گردشگری بازسازی شده، میزبان هنرمندانی است که به میزبانی معاونت صنایع‌دستی سازمان میراث به تهران آمده‌اند و در غرفه‌هایی که در اختیارشان قرار گرفته بود به عرضه محصولات خود پرداختند اما به نظر می‌رسد تا به نتیجه رسیدن سیاست‌های کنونی معاونت گردشگری باید قدری تامل کرد هرچند امیدواریم تا آن زمان اجناس چینی همه بازار ایران را به کام خود فرونبرده باشد.
تکتم نجفی منش