بصیرت: ایران از سه دهه گذشته تاکنون با دو نوع تحریم روبهرو بوده است؛ نوع اول تحریمهای یکجانبهای است که برخی کشورهای بزرگ از جمله آمریکا و اتحادیه اروپا از زمان پیروزی انقلاب اسلامی علیه ایران اعمال کردند و در سال 1996 این تحریمها در ساختارهای جدید ظهور یافته است؛ همان گونه که واشنگتن و متحدانش در اروپا این روزها برای اعمال تحریمهای شدیدتر از این نوع علیه ایران تلاشهای زیادی کردند و محدودیتهایی در زمینه واردات انرژی و تجهیزات مورد استفاده در بخشهای نفت و گاز و پالایش نفت اعمال میشود.
اما نوع دوم تحریمها از سوی سازمان ملل متحد از سال 2006 علیه ایران اعمال میشود در این راستا چهار قطعنامه تحریم علیه ایران صادر شده است؛ نخست قطعنامه 1737 در دسامبر 2006، دوم قطعنامه 1747 در مارس 2007، سوم قطعنامه 1803 مارس 2008 است و چهارمین آن قطعنامه 1929 است که اخیرا صادر شده است و دامنه تحریمهای پیشتر شورای امنیت علیه ایران را گسترش داد و سختترین و جامعترین تحریم در بین تحریمهای اعمال شده از سوی شورای امنیت علیه کشورها از جمله کره شمالی خوانده شد.
به دنبال این اقدام قدرتهای بزرگ جهان سوالات زیادی مطرح میشود و آن اینکه فایده سیاست تحریم جیست و چه تاثیری میتواند بر بقای نظامی جمهوری اسلامی و تداوم سیاستهای هستهای آن داشته باشد به ویژه بر کسانی که در رابطه با برنامه هستهای ایران هستند.
اقداماتی که در راستای تضعیف توانمندی هستهای ایران و به شکست کشاندن تلاشهای نظام ولایت فقیه در توسعه قدرت استراتژیک صورت گرفته بینتیجه بوده است.
به رغم گزارشهای غربی مبنی بر اینکه تلاشهای ایران برای دستیابی به انرژی هستهای در سایه تحریمهای سخت علیه تهران آهسته و با مشکل مواجه شده است غرب و اسرائیل تخمین میزنند که ایران همچنان برنامه هستهای خود را پیش میبرد و حتی میتواند طی یک تا سه سال آتی یا بیشتر برنامه هستهای خود را تکمیل کند.
ایران توانسته است شمار سانتریفیوژهای خود را از پنج هزار عدد در سال 2006 به 60 هزار عدد برساند و اخیرا نیز فاش شده که ایران سانتریفیوژهایی با قدرت و سرعت بیشتر برای غنیسازی اورانیوم در اختیار دارد و چند سایت هستهای جدید هم تاسیس کرده است و مقادیر اورانیوم کم غنی شده را از هزار و200 کیلوگرم به 2 هزار و 400 گرم رساند و حجم اورانیوم غنیشده خود را به پنج کیلوگرم رسانده است.
در این راستا و در تلاش برای کم کردن ارزش قطعنامه 1929 تهران اعلام کرد که ظرف هفتههای آتی از دستاوردی جدید درباره تولید سوخت هستهای به دست دانشمندان خود خبر میدهد و بدون شک این توانایی عظیم ایران برای مقاومت و دستیابی به توسعه در زمینههای حساس و مهم را نشان میدهد اگرچه با وجود محاصره، انزوا و تحریمهای بینالمللی این امر به صورت آرام در حرکت است.
ایران توانسته است تحریمهای بینالمللی در اشکال مختلف آن که علیه توسعه تواناییهای تکنولوژی و نظامی و هستهای وارد شده است دور زند؛ این امر موجبات افزایش نگرانی غرب و شگفتی همزمان آن را ایجاد کرده است.
بیش از 20 کشتی ایران که مشمول تحریمها هستند همچنان در انگلیس و جزیره برمودا با امنیت کامل حضور دارند و شماری از کشتیهای ناشناخته که مالک حقیقی آن ناشناخته است ارتباطاتی با انگلیس دارند. دولت آمریکا و انگلیس هنگامی که دو سال پیش شرکت حمل و نقل دریایی “ایرسل “ را به خاطر انتقال مواد مربوط به برنامه هستهای ایران در لیست سیاه قرار داد این شرکت اسامی 80 کشتی از جمع 123 کشتی که در اختیار دارد تغییر داد و شرکتهای جعلی در آلمان و جزیره مالت و دیگر کشورهایی تاسیس کرد که اداره خطوط حمل و نقل را که تصور میشود مستقل است برعهده دارد.
باما تنها 46 کشتی از جمع کشتیهایی را که شرکت ایرسل در اختیار دارد اسامی اصلی خود را دارند و اسامی 73 کشتی دیگر تغییر کرده است و مالکیت آن به شرکتهای دیگر انتقال یافته است.
وزارت خزانهداری آمریکا نیز اعتراف کرد که نتوانسته آثاری از کشتیهایی که اسامی آنها تغییر کرده بیاید به گونهای که به احتمال زیاد شرکتهای آمریکایی با این کشتیها وشرکتهای ایرانی رابطه داشتهاند بدون اینکه متوجه باشند این کشتیها هم به خاطر حمل کالاهایی که هم استفاده صلحآمیز داشته و هم میتوانسته در زمینههای نظامی مورد استفاده قرار گیرد مشمول تحریمها بودهاند.
در این راستا پژوهشگران آمریکایی و اروپایی برای موفقیت تحریمهای جدید علیه ایران و توسعه مکانیزمی که ایران نتواند با آن مقابله کند پیشنهاداتی را به دولتهایشان ارائه دادند. این پایگاه خبری اعلام کرد پیشنهادات این پژوهشگران از این قرار است که نخست جامعه بینالمللی برای متلاشی کردن باندهای ایرانی که برای رساندن مواد و کالاهای ممنوعه به ایران از طرق غیرقانونی کار میکنند با یکدیگر همکاری کنند و آمریکا با توجه به امکانات بیشتری که در اداره مهاجرت و گمرکها در جهان در اختیار دارد در این زمینه نقش بزرگ تری را ایفا کند.
دومین پیشنهاد برای تقویت درجه موفقیت تحریمها این است که آمریکا و اروپا تلاش زیادی را برای افشای نام میانجیها و بازیگران بینالمللی کنند که بر نقض تحریمها از سوی ایران سرپوش میگذارند و شامل کشورها، باندها، شرکتها یا احزاب و انجمنها میشوند. پژوهشگران آمریکایی پیشنهاد سوم را این گونه مطرح کردند که اطلاعاتی مفصل از نهادها و شخصیتهایی را که مشمول تحریمها میشوند به دست آورند تا مانع شوند که تحریمها را نقض کنند.
پیشنهاد چهارم هم این بوده است که آمریکا و اروپا و گروه 1+5 و سپس شورای امنیت گروهی را تشکیل دهند تا با تلاشهای ایران برای فرار از تحریمها مقابله کند و موارد نقض را به جامعه بینالمللی اطلاع دهد.
- تحریمها روح مبارزهطلبی ایران را تقویت میکند
با وجود اینکه تحریمها تاثیرات منفی بر اوضاع داخلی ایران و روابط منطقهای و بین المللی این کشور داشته است میتوان ادعا کرد که این تحریمها از سوی دیگر نقش مهمی در تقویت روح مبارزهطلبی ایرانیان و شکوفایی زیاد قدرت خلاقیت آنها از طریق تلاش برای غلبه بر کمبود مواد ضروری داشته است تا با ابتکار و اعتماد به نفس و استفاده بهینه از منابع موجود گامهای مهم رو به جلویی برای پیشبرد برنامه هستهای و رسیدن به افقهای روشن بردارد و برنامه فضایی خود را توسعه دهد و مدل موشکهای بالستیک خود را بالا برد.
به محضی که مسکو اعلام کرد فروش موشکهای “اس300 “ به ایران را متوقف میکند ایرانیها آمادگی خود را برای توسعه موشکهای جایگزین اس300 ساخت داخل اعلام کردند به گونهای که تهران تاکید کرد ساخت سیستم دفاع موشکی را آغاز کرده است. حجم تولید گاز طبیعی ایران نیز از 500 متر مکعب در روز به 600 متر مکعب رسیده است و انتظار میرود طی سه سال آینده به 900 میلیون متر مکعب رسد.
در حالی که تحریمهای بینالمللی مانع تلاشهای تهران برای استفاده از منابع عظیم انرژی ایران شده است این کشور دومین ذخیره بزرگ گاز طبیعی در جهان را پس از روسیه در اختیار دارد و از سالها پیش برای توسعه منابع نفتی و گازی خود کار میکند و با شرکتهای آسیایی همکاری میکند به گونهای که جایگاه کشور صادر کننده انرژی را دارد.
در این راستا و به رغم تلاشهای واشنگتن برای مانع تراشی در برابر تلاشهای ایران، دولت تهران تلاشهای خود را برای استفاده بیشتر از امکانات منطقه ویژه اقتصادی سرشار از منابع نفت و گاز پارس جنوبی افزایش داده است. در این گزارش آمده است:کارشناسان ایرانی بعید میدانند تحریمها مشکل انرِژی در کشورشان را بیشتر کند و برای این چندین دلیل مطرح میکنند که مهمترین آن این است که ایران از کمبود بنزین متاثر نمیشود و نیاز خود به بنزین را به شیوههای متعدد تامین میکند و معتقدند تا آغاز سال 2012 ایران با تکیه بر سرمایهگذاریهای نفتی در برنامه خود برای توسعه دامنه صنعت پالایش به خودکفایی بنزین خواهد رسید و از سوی دیگر در کارخانههای پالایش نفت که با خارجیها شریک شده سرمایهگذاری میکند و این امر سبب میشود تولید بنزین خود را افزایش دهد کما اینکه از بزرگترین تولید کنندگان متانول در جهان است و درصدد افزایش تولید انرژی خود تا 60 درصد است.
این در حالی است که ایران سومین ذخیره گاز جهان یعنی 16 درصد از کل ذخیره گاز جهان را در اختیار دارد و هند و کشورهای آسیایی و اروپایی درصدد کشیدن خط لوله گاز ایران هستند. بشیر عبدالفتاح در بخش دیگری از گزارش خود آورده است به رغم سخنان مبالغهآمیز آمریکا و غرب در ارزیابی قدرت و شدت دور چهارم تحریمها، تهران فرصت زیادی برای دور زدن تحریمها دارد شورای امنیت که تحریمها را علیه ایران به تصویب رساند فرصتی برای انعطافپذیری ایران را نیز فراهم آورده چون این قطعنامه راه را برای توقف تحریمها در صورت بازگشت ایران به مذاکرات بازگذاشته است و این امر سبب میشود که نظام جمهوری اسلامی ایران فرصت اعمال نفوذ و استفاده از زمان را داشته باشد.
به ویژه که ایران برای انعطافپذیری خود 90 روز فرصت دارد که طی آن شورای امنیت موضع ایران و فرصتهایی برای اجرای قطعنامه را مورد بررسی قرار میدهد و به محضی که این مهلت به پایان رسید آمریکا به صحنه انتخاب نیمی از اعضای کنگره مشغول میشود.
در حالی که کشورهای عضو 1+5 اعلام کردهاند که موافق با یکدیگر در مسیر تحریم ایران قدم برمیدارند تهران این فرصت را دارد تا از اختلاف سیستمی و نوعی تحریمها و راههای مختلف اجرای آن از سوی کشورهای مختلف استفاده کند.
شرکت لویدز که مسئول بیمه کشتیها است تاکید کرد که نه تنها راهکارهای ایران تلاشهای این شرکت برای اعمال تحریمها علیه ایران را با مشکل مواجه میکند بلکه تفاوت سیستماتیک تحریمها و راههای اجرای آن بین کشورهای مختلف، تلاشها برای اعمال تحریمها را با مشکل مواجه کرده است.
نظام اعمال تحریمها علیه ایران سبب شده است که دولت اوباما در صورت شکست این تحریمها راهبرد شفاف و طولانیمدت خود را در تعامل با برنامه هستهای جمهوری اسلامی گم کند و در این باره برخی مقامات بلندپایه پنتاگون و آژانس اطلاعاتی آمریکا نیز هشدار دادهاند.
نویسنده در این گزارش به یادداشتی کتبی “رابرت گیتس “، وزیر دفاع آمریکا به “جیمز جونز “، مشاور امنیت ملی امریکا در ژانویه گذشته اشاره کرد که در آن درباره خطرات احتمالی غیبت سیاست طولانی مدت آمریکا در تعامل با ایران هشدار داد. گیتس گفته بود که غیاب اقدام جایگزین در صورت شکست سیاست دوگانه اعمال تحریم و گفتوگوهای دیپلماتیک میتواند واشنگتن را ناچار به قبول ایران هستهای در صورت نبود گزینههای دیگر ممکن کند و این در حالی است که گزارشهای زیادی از محال بودن استفاده از گزینه نظامی خبر میدهند.
درباره تحرکات جامعه بینالمللی و کشورهای بزرگ برای تداوم تشدید و تمدید تحریمها ملاحظاتی نیز مطرح است که مهمترین آنها پیامدهای منفیاش بر اقتصاد جهانی است چون به اندازهای که این تحریمها آسیب جدی در اوضاع اقتصادی یا روابط منطقهای و بینالمللی وارد کرده است منبع واقعی سردرگمی برای اقتصاد بینالمللی و امنیت جهانی انرژی است. در این گزارش آمده است علاوه بر وابستگی اقتصاد کشورها به یکدیگر در سایه جهانیسازی، محدود کردن صادرات نفت و گاز ایران باعث افزایش قیمت بنزین و گاز در همه جهان میشود و قیمت محصولاتی که شامل مشتقات نفت خام نیز است افزایش مییابد چون سطح تولید ایران از این محصولات کاهش پیدا میکند یا اینکه فروش این محصولات به کشورهایی که قطعنامه را تصویب کردند ممنوع میشود و این در حالی است که ایران دومین صادر کننده بزرگ گاز و سومین صادر کننده بزرگ نفت در جهان است.
منزوی کردن ایران تهدیدی برای امنیت خطوط انتقال انرژی است؛ ایران راه استراتژیک احتمالی خط لوله نابوکو است که گاز طبیعی و نفت را از کشورهای حوزه دریای خزر و عراق و خاورمیانه به اروپا انتقال خواهد داد چون اروپا نمیخواهد که بار دیگر با مشکل قطعی واردات نفت و گاز از اتحاد روسیه مواجه شود بدون اینکه به گزینه ایران حتی به صورت احتیاط فکر کند.
اما جدای از آنچه درباره عملکرد سیاسی مورد انتظار در برابر سیاست تحریمها در داخل ایران گفته شده است به نظر میرسد موانع مختلفی در برابر راهبرد آمریکا و غرب برای تحریم نظام ایران و تحریک مخالفان داخل و خارج این کشور برای بزرگنمایی پیامدهای منفی تحریمها در داخل ایران و جایگاه منطقهای ایران وجود دارد و بالعکس بسیاری معتقدند به جای اینکه دور چهارم تحریمها و افزایش تلاشها برای انزوای این کشور به افزایش فشارها علیه نظام جمهوری اسلامی منجر شود و ملت و مخالفان را به قیام علیه نظام برانگیزد رهبران اصلاحطلبان و مخالفان به منظور حفظ وحدت و یکپارچگی جبهه داخلی در مقابله با خارجیهای فتنهگر علیه ایران از تصمیم خود برگزاری مراسم سالگرد انتخاب ریاست جمهوری بازگشتند، درست است که دولت ایران مجوز برای برگزاری این تظاهرات صادر نکرد اما شکی نیست که توافق جامعه بینالمللی برای تحریم ایران نشانه همبستگی ملت ایران در حمایت از نظامی است که برای دفاع از شرافت ایران و برنامه هستهایاش با دشمنانش مقابله میکند و از مخالفان ایرانی میخواهد که همچون کسانی نباشند که از آب گل آلود ماهی بگیرند و مزدور خارجیها باشند.
- تاثیر سیاست تحریم علیه ایران با توجه به قدرت نظام جمهوری اسلامی ایران در مخالفت با آن و ادامه خواستههای هستهای این کشور کمرنگ و محدود است.
ناظران غربی تصور میکنند تحریمها ساز و کاری مهم برای شکست ارکان نظام جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران و بسیج ایران است و به همین جهت تحریمهای جدید اساسا علیه اینها اعمال شده است در حالی که این تحریمها میتواند برای دیگر قطبهای داخل نظام مفید باشد و تلاش برای کاهش قدرت سپاه پاسداران بر صحنه ایران میتواند زمینه را برای تحکیم جناح دیگر محافظهکار در داخل نظام فراهم کند و این امر راه را بر اصلاحطلبان و لیبرالیستها میبندد.
تحریمها برای واداشتن ایران به دست برداشتن از خواستههای هستهای خود کارساز نیست چون به رغم کند پیش رفتن توسعه برنامه هستهای ایران رئیس جمهور ایران در واکنشی فوری و سریع به تحریمهای جدید این تحریمها را کم اهمیت خواند و گفت: تحریمها نمیتواند ایران را از ادامه توسعه برنلمه هستهای خود بردارد تا جایی که “رابرت گیتس “، وزیر دفاع آمریکا اعتراف کرد به رغم قدرت واشنگتن و متحدانش بر اعمال تحریمهای اضافی و سختتر علیه ایران در خارج از شورای امنیت این تحریمها در وادار کردن تهران به تغییر رفتار هستهای خود ناتوان است.
بنابراین میتواند گفت تاثیر سیاست تحریم علیه ایران با توجه به قدرت نظام جمهوری اسلامی ایران در مخالفت با آن و ادامه خواستههای هستهای این کشور کمرنگ و محدود است و تاثیر چهار دور تحریمهای سازمان ملل در کنار تحریمهای یکجانبه ایالات متحده و اتحادیه اروپا به مراتب کمتر از دستاوردهای نظام در سطوح مختلف بوده است.
بر این اساس تحریمها بر ایران در مقایسه با 20 کشور دیگر مشابه تاکنون مفید فایده نبود و بلکه نتایج معکوس داشته است و نتوانسته پایههای نظام جمهوری اسلامی را سست کرده یا برنامه هستهای ایران را قبضه کند.
عامل دیگری که اثربخشی تحریمها علیه ایران را کم کرده است این است که دولت اوباما استراتژی روشن و دراز مدت برای تعامل با برنامه هستهای ایران در صورت شکست تحریمها در اختیار ندارد.
به نظر میرسد که دولت اوباما محدودیتهای تاثیر مورد انتظار سیاست تحریم علیه تهران را درک میکند به همین علت مقامات آمریکایی همواره در تلاش برای بزرگنمایی ارزش تحریمها هستند و دولت اوباما از سوی دیگر همین اعمال تحریمها را برای نشان دادن مخالفت خود با اسرائیل و نیروهای حامی آن در آمریکا و برخی نومحافظهکاران کاخ سفید برای حمله نظامی علیه تاسیسات هستهای ایران به کار میبرد.
پایگاه خبری الجزیره، بشیر عبدالفتاح