نوستالژی‌ها

بصیرت: کتاب خاطره انگیز و فراموش نشدنی «کلبه عمو تم» (Uncle Tom's Cabin) کتابی است با موضوع ضد برده‌داری نوشته خانم «هریت بیچر استو». این کتاب در سال ۱۸۵۲ منتشر شد و تأثیر زیادی روی موضوع امریکا‌یی‌های آفریقایی‌تبار و برده‌داری در امریکا گذاشت. این کتاب پرفروشترین کتاب داستان در قرن نوزدهم و دومین کتاب پرفروش بعد از انجیل (با کمک قانون لغو برده داری) بود و در چاپ اول ۳۰۰ هزار عدد از آن فقط در امریکا فروش رفت. وقتی آبراهام لینکلن در ابتدای جنگ داخلی امریکا با استو دیدار کرد از او نقل شده‌است که گفت: «او زن کوچکی است که جنگ بزرگی به راه انداخته‌است».
رمان «کلبه عمو تم» در امریکا در 150 سال پیش به سبکی احساسی نوشته شده که بخشی از رنسانس امریکایی نیز به حساب می‌‌آید. در این کتاب گرچه موضوع اصلی، مبارزه در راه آزادی برده‌های سیاه‌سپوست در ایالات جنوبی امریکاست، نویسنده به طرح حقوق دست نیافته زنان امریکا نیز می‌‌پردازد. او در این رمان نشان می‌‌دهد که چگونه روابط برده داری موجب جدایی مادران و کودکان سیاه‌پوست می‌‌شود و زنان و دختران سیاه‌پوست مورد استثمار از طرف اربابان قرار می‌‌گیرند. فمنیسم محافظه‌کارانه مسیحی نویسنده متکی بر ارزش‌های ویکتوریایی مرسوم آن زمان است، با این وجود او می‌‌کوشد تا به نیروهای مثبت زنان در جامعه، خانواده و محیط کار اشاره کند و گرچه نویسنده مبلغ روابط زناشویی، ازدواج و اهمیت نقش مادری برای زنان است، او حق رأی و شرکت زنان در سیاست را نیز فراموش نمی‌‌‌کند.
نقش این رمان در عرصه جهانی
خواهر این نویسنده یکی از نخستین بنیانگذاران مدارس دخترانه در زمان خود نیز بود. بعد از نشر رمان «کلبه عمو تم» در سال 1855، بیش از نیم میلیون از زنان خواننده این کتاب در اروپا، به گردآوری امضا و حمایت از نویسنده رمان در راه مبارزه برای لغو برده‌داری و دفاع از حقوق زنان در امریکا پرداختند و آن امضاها را به شکل 26 جلد کتاب برای وی ارسال نمودند. او در این اثر گفته بود که عشق مادری باید به جای تفکر مردسالاری و محبت زنانه به جای سودجویی مردانه قرار گیرد.
غیر از دفاع از حقوق زنان، در مبارزات ضدبرده داری، این کتاب نقش مهمی داشت. این رمان عکس العملی بود در مقابل قانونی که در سال 1850 میان ایالات جنوب و شمال تصویب شد، طبق این قانون سفیدپوستان موظف شدند که سیاه‌پوستان فراری را دوباره دستگیر و به صاحبانشان بازگردانند. او می‌‌گفت که قانون برده‌داری نه تنها غیرانسانی بلکه یک ننگ ملی به حساب می‌‌آید که به ارزش‌های نظام دموکراتیک با ادعاهای اخلاق مسیحی نمی‌‌‌خورد.
این رمان در اولین سال چاپ خود(1851) توانست رکورد فروش یک میلیون و سیصدهزار نسخه ای خود را در امریکا و انگلستان به ثبت برساند. هیچ رمانی تاکنون این چنین تأثیری روی فرهنگ جهانی نداشته است. فرم رمان کلبه عمو تم را همانطور که اشاره شد، رنسانس امریکایی می‌‌نامند. این کتاب امروزه یکی از آثار کلاسیک ادبیات انتقادی و اجتماعی جهان به شمار می‌‌رود. گر چه این اثر یکی از پرفروش‌ترین کتاب‌های زمان خود بود، مواضع نویسنده نیز به اتهام مذهبی بودن و نژادگرایانه بودن مورد انتقاد محافل روشنفکر سیاهپوست قرارگرفت. در سال انتشار، آن کتاب به 7 زبان اروپایی ترجمه شد و تا زمان حال در وضعیت نشر دائم بجا مانده و تاکنون به 42 زبان در جهان ترجمه شده است. این کتاب 80 سال موفق‌ترین زمینه نمایشنامه نویسی برای تئاتر بود و از سال 1903 تاکنون بارها به صورت فیلم درآمده است. در دهه سال 1890 حدود 500 گروه تئاتر در حال نمایش آن بودند. مخالفان این کتاب که طرفدار قوانین برده‌داری بودند تا آغاز جنگ داخلی در امریکا، 27 رمان در رابطه با این رمان و علیه آن منتشر کردند. نویسنده این کتاب به سبب شرایط نامناسب قرارداد چاپ، از موفقیت جهانی آن سود مالی چندانی نبرد.
دلایل مشهوریت
خانم «هریت بیچر استو» فرزند یک روحانی مسیحی بود که بعدها آموزگار شده بود. او بعد از ازدواج با یک استاد کتاب انجیل شناسی لقب «بیچر استو» را گرفت. وی دارای 13 خواهر و برادر بود و بعد از ازدواج، خود دارای 7 فرزند شد. آشنایی او با قوانین غیر عادلانه برده داری از آنجا شروع شد که شهر محل زندگی او میان دو شهر «اوهایو» و «کنتاکی» قرار داشت که اولی مخالف برده داری و دومی طرفدار قوانین برده داری بودند. او بارها شاهد برده‌هایی بود که از شهر کنتاکی فرار کرده و به شهر محل سکونت او آمده بودند. وی در شهر محل زندگی خود نیز سال‌ها شاهد بحث و جدل میان موافقان و مخالفان شرایط برده داری شده بود. بعد از موفقیت رمان کلبه عموتم، غیر از ملکه «ویکتوریا» در انگلیس، زنان دیگر اروپا نیز بین سال‌های 1956-1953 بارها از او دعوت به عمل آوردند تا وی نیرویی برای جنبش زنان غرب بشود. او در سن 85 سالگی در سال 1896 در مشهوریت کامل درگذشت. وی در سال‌های پایانی عمر به بیماری روانی دچار شده بود. ازجمله حوادث دیگر زندگی او این بود که غیر از سال‌ها همسایگی با «مارک تواین»، در اختلافات زناشویی «لرد بایرون»، از همسر وی دفاع کرد و موجب یک جنجال مردسالارانه گردید.
گرچه سبک نویسندگی او را تقلیدی از «چارلز دیکنز»، یکی از استادان ادبیات احساسی می‌‌دانند، ولی کمک مهمی نیز به ادبیات محلی و منطقه ای کشور خود نمود. در توصیف تضادهای اجتماعی او غالباً از طنز استفاده می‌‌کند که خواننده را به یاد شخصیت‌های کاریکاتوری دیکنز می‌‌اندازد. شرح فقر اجتماعی اقشار سیاهپوست نیز بخش مهمی از محتوای کتاب‌هایش بود. در آثار او، مردان و زنان، سیاه و سفید، جنوبی و شمالی، مذهبی و غیرمذهبی، مطرح می‌‌گردند، ولی او روی صفات احساسی و مذهبی آنان تأکید خاصی می‌‌کند. از جمله دیگر آثار او: «ما و همسایه‌مان»، «داستان‌هایی از باتلاق‌های امریکایی» و یکسری رمان‌های اجتماعی هستند. مجموعه آثار او در سال 1896 به صورت 16 مجلد منتشر شدند.
بازتاب کلبه عمو تم در افکار جهان
سیاهپوستان امریکا سال‌ها این کتاب را اثری شبه نژادپرستانه به حساب می‌‌آوردند چون درآن رمان روی صفات: مطیع بودن، مذهبی بودن، ساده لوح بودن و خرافاتی بودن سیاهان تأکید می‌‌شود که بعدها آنان بر اثر ایمان مسیحی به بلوغ فرهنگی می‌‌رسند. ایراد دیگر از نویسنده این است که او به جای پاسخی سیاسی، جوابی اخلاقی و دینی به بحران اجتماعی می‌‌دهد، سوم اینکه از نویسنده ایراد گرفته می‌‌شود که او به شخصیت‌های رمان، عمومیت می‌‌دهد و همه سیاهان را ترسو، صبور، غیرانقلابی و مذهبی معرفی می‌‌نماید. حتی امروزه عنوان «عمو تم» تحقیرآمیز به کسانی می‌‌دهند که خود را مطیع و اسیر سفیدپوستان می‌‌نمایند. او به جای سنبل اراده آزادی‌خواهی، مطیع و گوش به فرمان سفیدپوستان شده بود. در رمان کلبه عمو تم قهرمان داستان چهره‌ای مسیحی است که در پایان قربانی و شهید سرنوشت خداخواسته خود می‌‌گردد، چون او فقط به مقاومت منفی در مبارزه اجتماعی باور دارد. عمو تم گرچه دو بار امکان فرار و رهایی یافت، در اسارت ماند چون آن را سرنوشت الهی می‌‌دانست. سرانجام یکی از صاحبان او، وی را تا حد مرگ کتک زد و او براثر جراحات وارده درگذشت.
آرام بختیاری