آفریقا موش آزمایشگاهی صنایع داروسازی غرب

به دلیل پائین بودن هزینه و فقدان نظارت در آفریقا صنایع داروسازی غرب محصولات خود را بدون توجه به امنیت بیماران در این قاره مورد آزمایش قرار می دهند. اما اکنون به دنبال شمار بالای عوارض مخرب ناشی از این آزمایشها تعدادی از آنها متوقف شده اند. بروز این انحرافات بیانگر این واقعیت است که صنایع دارویی غرب برای حل مشکلات بهداشتی مردم شمال براحتی حاضرند با جان مردم جنوب بازی کنند.

در اسفند 1384 آزمایشات بالینی انجام شده در نیجریه بر روی « تنوفویر » یک داروی ضد ویروسی که برای مبارزه با ایدز از آن استفاده می شود به دلیل زیر پا گذاشتن بی رویه موازین اخلاقی تعریف شده در رابطه با این گونه آزمایشات متوقف شد. هزینه این آزمایشات که توسط انجمن بین المللی سلامت خانواده برای شرکت دارویی آمریکایی « جیلید ساینس » انجام می شد توسط دولت آمریکا و « بنیاد بیل و ملیندا گیت » تامین می گردید . هر چند انجام این آزمایشات در کامرون (بهمن 1383 ) و کامبوج (مرداد 1383 ) نیز متوقف شد ولی این آزمایشات هنوز در تایلند بوتسوانا مالاوی غنا و ایالات متحده آمریکا ادامه دارد.

در مرداد 1380 انحرافات مشابهی منجر به تشکیل پرونده ای قضایی شد . حدود30 خانواده نیجریایی علیه شرکت دارویی فایزر به دلیل انجام آزمایشات بالینی بر روی دارویی به نام « تروان » شکایت کردند. این دارو یک آنتی بیوتیک برای درمان مننژیت می باشد. آزمایشات مزبور در سال 1375 به هنگام شیوع اپیدمی مننژیت انجام گرفت و باعث مرگ 11 کودک از 200 کودک شرکت کننده در آزمایش شد و برای شمار زیاد دیگری از کودکان تاثیرات جانبی وخیم مغزی بر جای گذاشت .

در بسیاری از کشورهای جنوب شرکت های دارویی با زیر پا گذاشتن موازین اخلاقی و عدم اهمیت به امنیت جانی و بهداشتی بیماران آزمایشات بالینی (برای شناخت داروهایشان ) را انجام می دهند. از جمله انحرافات در این زمینه عبارتند از : عدم وجود توافقنامه بیمار و دادن اطلاعات سطحی و غیر دقیق به بیماران برای شرکت در آزمایش معاینات و درمان ناکافی فایده اندک آزمایش برای بیمار و جمعیت مورد مطالعه .... این در حالی است که آزمایشات بالینی باید بر اساس راهبردی مدون و دقیق انجام گیرند تا داروی جدید بتواند معتبر شناخته شود و به بازار آید. این آزمایشات به منظور بررسی عوارض جانبی و اندازه گیری میزان تاثیر داروها انجام می گیرند. هر ساله بیش از صد هزار آزمایش بالینی در سطح جهان انجام می شود که 10 درصد آنها در کشورهای رو به رشد و یک در صد آنها در آفریقا صورت می گیرد . در سال 378 ) شرکت های خصوصی و دولتی آمریکا هزینه 4458 آزمایش را در خارج از ایالات متحده تامین کردند حال آن که این رقم در سال 1369 تنها بالغ بر271 آزمایش بود .

« پزشکی مبتنی بر استدلال » که استفاده از آمار و انجام آزمایشات را به همراه دارد از پایان قرن 19 در غرب رایج شد . اعتلای مفاهیم مبتنی بر اخلاق پزشکی پس از جنگ دوم جهانی (نخستین سند در این رابطه قانون نورنبرگ است که پس از دادگاه پزشکان نازی در سال 1326 تدوین شد) در زمینه داروسازی نتوانست با همان سرعت پیش رود و به کندی جا باز کرد . همآهنگ با رسوایی ها و تصادفات مقررات در این رابطه نیز تدوین گشت . قانون نورنبرگ با اطلاعیه ها ی بین المللی دیگری تکمیل و تدقیق شد از آن جمله سند هلسینکی مصوب 1343 و مانیل 1360 که اولی اصول اخلاقی را در تحقیقات پزشکی تعریف می کند و دومی بیشتر متوجه تحقیقات بالینی انجام شده در کشورهای جهان سوم است . این متون به ویژه بر صلاحیت پزشکان شرکت کننده در این نوع آزمایشات رعایت پذیرش و توافق بیماران حفظ اسرار داده ها و محافظت از بیماران تاکید دارد. البته همه این ها توصیه هایی است که سرپیچی از آنها هیچ مجازاتی را در پی ندارد.

در فرانسه ماجرای داروی ضد عفونی کننده ای به نام « استا لینن » که باعث مرگ 102 بیمار را در سال 1334 شد یا « تالدمین » که بین سال های 1336 تا 1341 موجب مشکلات جدی برای 12 هزار جنین شد (مثلا فقدان دست یا پا و معلولیت های جدی دیگر) و یا پودر « تالک مورانژ » که 145 نوزاد را مسموم و 36 نوزاد را در سال 1351 کشت تنها نمونه های مشهور تری هستند که در اینجا به آنها اشاره می کنیم و لزوم انجام آزمایشات با لینی و تدقیق مقررات مربوط به آنها را عیان می سازند . البته می بایست تا اینکه در 1367 بالاخره قانون « هوریه ـ سروسکلا » موازین اخلاقی در این زمینه را به صورت صریح تعریف کند و به طور ضمنی بپذیرد که تا آن زمان یعنی طی دو دهه آزمایشات بالینی کاملا درخارج از چارچوب قانونی انجام می گشته است .

دور زدن موازین قانونی

آنچه که در آفریقا به عنوان مقررات در زمینه پزشکی و دارویی وجود دارد میراث دوران استعماری است که یا از اعتبار ساقط است و یا قابل تطبیق نمی باشد. شرکت های داروئی با انتقال بیش از پیش آزمایشات به قاره سیاه خطرات عدم رعایت موازین اخلاقی را افزایش می دهند. در این قاره هزینه آزمایشات تا یک پنجم خرج آنها در کشورهای پیشرفته است . به علاوه شرایط فراگیر ابتلا به بیماری (اپیدمیولوژیک ) در آفریقا مساعدتر است بالا بودن شمار بیماران بویژه در رابطه با بیماری های عفونی وجود علائم تسکین نیافته بیماری ها به علت فقدان مصرف مکرر و وسیع دارو و بالاخره مطیع بودن بیماران که در شرایط نابهنجار به دلیل ضعف ساختار بهداشتی به سر می برند انجام آزمایشات را در این قاره تسهیل می کند.

این فضای مناسب زمینه ساز دور زدن موازین تعریف شده اخلاقی است به این ترتیب در رابطه با آزمایشات مربوط به داروی تروان (آنتی بیوتیک ضد مننژیت شرکت فایزر) نه دولت نیجریه و نه کمیته ضامن رعایت موازین اخلاقی حتی به صورت اجمالی هم در جریان اطلاعاتی که به بیماران و خانواده هایشان داده شد قرار نگرفته بودند. آزمایشات مربوط به داروی ضد ویروس « تنوفیر » که بر روی 400 زن روسپی در کامرون بین سا لهای 1383 تا 1384 انجام گرفت نیز در چارچوب موازین اخلاقی تعریف شده انجام نشد . این دارو از شیوع که معادل نزد میمون ها جلوگیری کرده بود و سازنده داروکه امیدوار بود این خاصیت دارو را نزد انسان نیزمشاهده کند برای انجام آزمایشاتش از زنان روسپی در کشوری با نرخ بالای ابتلا به ایدز استفاده کرد چرا که احتمال آلودگی به ویروس در بین آنها بالاتر است .

داوطلبان شرکت در آزمایش که اغلب فرانسوی زبان و بی سواد بودند ورقه ای شامل اطلاعات در مورد آزمایش به انگلیسی دریافت کردند. مطابق گزارش انجمن های « آکت آپ پاریس » که سازمانی برای دفاع از حقوق مبتلایان به ایدزاست و شبکه کامرونی های سازمان « اخلاق حقوق و ایدز » حتی برخی زنان شرکت کننده در آزمایش در این خیال باطل بودند که واکسن ضد ایدز به آنها تزریق می شود. از طرف دیگر گروهی از آنها که از شبه دارو (پلاسبو) استفاده می کردند (که برای اندازه گیری و مقایسه میزان تاثیرگذاری دارو استفاده از آن ضروری است ) از مراقبت های پزشکی و پیشگیری های لازم بر خوردار نشدند. عجیب است که این امر به کمیته ضامن رعایت اخلاق در کامرون هشدار نداد.

از سال 1343 تشکیل کمیته های ضامن رعایت موازین اخلاقی برای بررسی آزمایشات بالینی از طرف انجمن پزشکی جهانی در اطلاعیه هلسینکی توصیه شد. این کمیته ها می بایست پروتکل آزمایش را قبل از انجام آن بررسی کنند تا ازاعتبار پزشکی و امکان تطبیق آن با محیط اجتماعی و اقتصادی محل انجامش اطمینان حاصل کنند. از دهسال پیش این کمیته ها به کندی در آفریقا بر پا می شوند و همیشه هم دارای صلاحیت و امکانات لازم نمی باشند.

آزمایشات بالینی در آفریقا می بایست بتوانند با توجه به وضعیت بیماری های محلی که در آن قاره شیوع دارد و شرایط ویژه پزشکی و مراقبت از بیماران و نحوه د نبال کردن عوارض جانبی داروها در محل انجام گیرد. اما آیا آزمایشات انجام شده همیشه منطبق با نیازها بوده است از 1450 داروی جدید که بین سالهای 1351 تا 1376 به بازار آمده اند تنها 13 دارو برای درمان بیماری های مناطق حاره مناسب می باشد و از آنجاییکه این صنایع دارویی هستند که چگونگی انجام آزمایشات را انتخاب و سازماندهی می کنند و هزینه آن را تامین می سازند لذا انتخاب دارو جهت ازمایش و نحوه بررسی آن به صورت منظم و در جهت امیال این صنایع می باشد. آنها از یک طرف دغدغه به سود رسانی سرمایه شان را دارند و از طرف دیگر مقامات محلی از تعریف سیاست روشن و هماهنگ دارویی عاجزند ولذا نمی توانند به صورت واقعی فعالیت های این صنایع را تحت نظارت قرار دهند.

تناقض میان منافع علمی و عادی

در کشورهای در حال توسعه به د لیل تفاوت فاحش میان اهداف صنعتی دارو و فقر کشورهای جنوب تناقض بین منافع علمی و تجاری تشدید می شود . در پایان سال های 1369 سرمایه در گردش صنایع دارویی (380 میلیارد یورو) از تولید ناخالص ملی کشورهای جنوب صحرای آفریقا (300 میلیارد یورو) بالاتر بود . به طور مثال شاید از لحاظ علمی آزمایش بر روی داروی تروان (آنتی بیوتیک ضد مننژیت شرکت پفایزر) توجیه شده بود چرا که امکان می داد در شرایط یکسان و بر روی تعداد بیماران لازم (یعنی 200 کودک ) کارآیی و تاثیرگذاری دارو مورد بررسی قرار گیرد. اما شرکت دارویی انجام دهنده آزمایش دغدغه قیمت بالای دارو امکانات نازل فروش محلی و عدم پوشش درمانی بیماران برای پرداخت هزینه دارو را نداشت و لذا برایش هم مهم نبود که تجویز آن در آفریقا تقریبا ناممکن است .

در مورد تنوفیر (داروی ضد ویروسی شرکت جیلید ساینس ) نیز به همین ترتیب امکان استفاده از آن در آفریقا مورد نظر نبود.آزمایش بالینی فوق به واقع نشان داد که تنوفیر می تواند گسترش ویروس ایدز را متوقف سازد و این دارو برای پیشگیری از ایدز تجویز شد. اما آیا تجویز آن در قاره ای که جلوگیری از ابتلا به بیماری حتی با استفاده از وسایل موجود و ارزان با این همه دشواری روبروست ممکن می باشد این سئوال اهمیت جدی دارد چرا که در رابطه باپیشگیری مالاریا متوجه شدیم که استفاده از داروی پیشگیرانه به صورت روزمره آن هم زمانی که فرد کاملا سالم است تا چه حد می تواند خواب و خیال باشد.

بیهوده نیست که برخی بدون تردید به این فکر می کنند که انجام یک آزمایش بالینی در رابطه با داروی پیشگیرانه ایدز در یک کشور جنوب (آن هم نزد روسپیان ) تنها به دلیل یافتن پاسخ سریع و صریح به سوالات آزمایش بوده است که در عین حال با مشکلات اداری و هزینه های بالای رایج در کشورهای غنی نیز مواجه نباشد. در واقع این بدین معناست که در شمال اولویت با نشان دادن ارزش دارو مستقل از شرایط بیرونی است اما در جنوب امنیت بیمار تابع امکان پرداخت هزینه از طرف او می باشد. چنانچه تاثیر دارو در عمل به اثبات رسد بیماران باید هزینه اش را با آنچه در چنته دارند بپردازند. به این ترتیب نوعی امپریالیسم استراتژیک اعمال می شود که به کشورهای فقیر بدون آن که نظرشان را جویا شود قواعدی را تحمیل می کند.

در دست گیری آزمایشات بالینی توسط خود آفریقایی ها برای پاسخ به نیازهای ویژه بهداشت عمومی در این قاره امری ضروری به نظر می رسد. این هدف از آنجا دارای اهمیت بیشتری است که آزمایشات می تواند داروهای سنتی محلی که استعمالشان برای مردم آسانتر و کم هزینه تر است را نیز در بر گیرد. آزمایشات می تواند کارآیی و بی ضرر بودن داروهای محلی را به اثبات رساند و در عین حال بر میراث ملی این کشورها ارج نهد. صنایع دارویی محلی می تواند تاسیس گردد. گیاه های آفریقایی که خواص ضد عفونی کننده و ضد التهاب یا مثلا ادرار آور دارند می توانند در درمان بیماری های عفونی روماتیسم فشار خون یا نارسایی قلبی به کار آیند و مثل کینین که از گیاه کینکینا یا آسپیرین که از درخت بید گرفته و یا رزرپین (ضد فشار خون و آرام بخش ) که از روولیفا گیاه آفریقایی تهیه می شود و داروهای ضد سرطان که منتج از گل آبی ماداگاسکار می باشند مورد استفاده قرار گیرند.

داروهایی که در آفریقا آزمایش می شوند باید به نیازهای مردم این قاره پاسخ گویند و به چند معیار ویژه که مصرف کنندگان آتی آنها تعیین می کنند پاسخ گویند از جمله : کارآیی و عدم تولید عوارض جانبی نا مطلوب که باید امکانات اندک و نارسایی های سیستم دنبال کردن این عوارض در قاره آفریقا را در نظر داشته باشد و همچنین آسان بودن نحوه استعمال دارو (تجویز استعمال و نگهداری ساده ) را در نظر گیرد. در عین حال باید بتوان دارو را راحت توزیع کرد و بیماران برای استفاده ار آن دچار مشکل نشوند وباید قادر بود بر کاستی های سیستم بهداشتی و مشکلات دسترسی به دارو فایق آمد. اما موضوع عمده بالا بردن ظرفیت تصمیم گیری محلی امکان انجام آزمایش و مراقبت از بیماران است تا به کشورهای جنوب امکان داده شود تا در کمال استقلال تحقیقات پزشکی خود را انجام دهند.

منبع :

پایگاه اینترنتی باشگاه اندیشه به نقل از « لوموند دیپلماتیک »

در بسیاری از کشورهای آفریقایی شرکت های دارویی غربی با زیر پا گذاشتن موازین اخلاقی و عدم اهمیت به امنیت جانی و بهداشتی بیماران آزمایشات بالینی برای شناخت داروهایشان انجام می دهند. این آزمایشات به منظور بررسی عوارض جانبی و اندازه گیری میزان تاثیر داروها انجام می گیرند

آنچه که در آفریقا به عنوان مقررات در زمینه پزشکی و دارویی وجود دارد میراث دوران استعماری است که یا از اعتبار ساقط است و یا قابل تطبیق نمی باشد. شرکت های داروئی غربی با انتقال بیش از پیش آزمایشات به قاره سیاه خطرات عدم رعایت موازین اخلاقی را افزایش می دهند. علاوه بر آن در این قاره هزینه آزمایشات تا یک پنجم خرج آنها در کشورهای پیشرفته است

اکنون معلوم شده که انجام یک آزمایش با لینی در رابطه با داروی پیشگیرانه ایدز در یک کشور جنوب ( آن هم نزد روسپیان ) تنها به دلیل یافتن پاسخ سریع و صریح به سئوالات آزمایش بوده است . در عین حال انجام این آزمایش با مشکلات اداری و هزینه های بالای رایج در کشورهای غنی نیز مواجه نبوده است

از 1450 داروی جدید که بین سالهای (1351 تا 1376 ) به بازار آمده اند تنها 13 دارو برای درمان بیماری های مناطق حاره مناسب بوده و می باشد و از آنجاییکه این صنایع دارویی هستند که چگونگی انجام آزمایشات را انتخاب و سازماندهی می کنند و هزینه آن را تامین می سازند لذا انتخاب دارو جهت آزمایش و نحوه بررسی آن در جهت امیال این صنایع می باشد

داروهایی که در آفریقا آزمایش می شوند باید به نیازهای مردم این قاره پاسخ گویند و به چند معیار ویژه که مصرف کنندگان آنها تعیین می کنند پاسخ گویند از جمله : کارآیی و عدم تولید عوارض جانبی نا مطلوب و همچنین آسان بودن نحوه استعمال دارو را در نظر گیرد. در عین حال باید بتوان دارو را راحت توزیع کرد و بیماران برای استفاده ار آن دچار مشکل نشوند

شرایط فراگیر ابتلا به بیماری در آفریقا بالا بودن شمار بیماران بویژه در رابطه با بیماری های عفونی هزینه پایین آزمایشات وجود علائم تسکین نیافته بیماری ها به علت فقدان مصرف مکرر و وسیع دارو و بالاخره مطیع بودن بیماران که در شرایط نابهنجار به دلیل ضعف ساختار بهداشتی به سر می برند انجام آزمایشات را در این قاره تسهیل می کند