دکتر صادق سلیمى نبى - عبدالله شمسى
خط و مشی کلی
خط و مشی حزب مشارکت اصلاح طلبانه می باشد که از بدو تشکیل ضمن انتقاد از اوضاع سیاسی و اجتماعی حاکم، خواهان تغییر وضع موجود بوده است. این خط ومشی در اظهارنظر اعضای برجسته و مرامنامه حزب آشکار است. محمدرضا خاتمی، دبیر کل سابق حزب مشارکت در این باره می گوید:
وضع فعلی به هیچ وجه پایدار نیست. جامعه ما سه راه بیشتر [پیش رو] ندارد راه اول، پیروزی جمهوری اسلامی با قرائت اصلاحات است که تنها راه سعادت ملت نیز به شمار می رود. راه دوم دیکتاتوری در پوشش جمهوری است ...و راه سوم، هرج و مرج انقلاب است. نگرانی اصلاح طلبان این است که نکند به بدترین وضع دچار شویم ....
حجاریان، عضو برجسته حزب نیز بر این امر تأکید دارد که :«این جبهه یک برنامه اصلاحات آماده و حاضر دارد [و] چه برنامه ای قانونی و مشروع تر از مرامنامه جبهه مشارکت...»
نوع رفتار
در بیانیه های رسمی و اظهارات اعضای شورای مرکزی بر رفتارهای مسالمت آمیز و نفی خشونت تأکید شده است. به عنوان نمونه می توان به نامه حزب مشارکت در سالگرد دوم خرداد به آقای سید محمد خاتمی اشاره نمود که در بخشی از آن آمده است :
جبهه مشارکت ضمن شریک دانستن خود در نگرانی های شما و همه دلسوزان کشور وظیفه خود می داند برای دفاع از جمهوری اسلامی چه در مرزهای سرزمینی و چه در مرزهای هویتی با هر آنچه به خدشه دار شدن این مرزها منجر می شود با ابزارهای مناسب و با سلاح تدبیر و منطق و به شیوه های آرام و بدون تنش به مقابله برخیزد.
اما با نگاهی به عملکرد حزب و برخی از اعضا در دامن زدن به وقایعی مانند حادثه کوی دانشگاه در 18 تیر ماه 1378، غائله خرم آباد، تحریک احساسات دانشجویان و اغتشاشات بعد از انتخابات ریاست جمهوری 1388، سطحی از خشونت در رفتار آنها مشاهده می شود.
تحریک احساسات و جهت دهی های خشونت زا در افعال و سخنان افرادی مانند تاج زاده ، خانم فاطمه حقیقت جو، اکبر گنجی، علیرضا علوی تبار، محمدرضا خاتمی، محسن میر دامادی و دیگر اعضای حزب درجمع دانشجویان و اغتشاشات داخلی پیش گفته قابل رویت است.
عملکردهای دیگر حزب مانند تحصن، استعفا، خروج از حاکمیت، آبستراکسیون، جنگ روانی پردامنه و حضور در پازل جنگ نرم دشمن، هر چند به زعم برخی از آنها در ظاهر اقداماتی سیاسی و مسالمت آمیز محسوب می شوند، اما در عمل شالوده و زمینه خشونت هایی را در عرصه سیاسی و اجتماعی فراهم آورده و به خشونت های سیاسی در برخی از مقاطع انجامیده است.
حمایتهای داخلی
در عرصه داخلی، حامیان مشارکت در دو دسته زیر قرار دارند:
1- سیدمحمد خاتمی
همانگونه که قبلاً نیز اشاره شد بنیانگذاران جبهه مشارکت از اعضای فعال ستادهای انتخاباتی سیدمحمد خاتمی در هفتمین دوره انتخابات ریاست جمهوری بودند و اصلی ترین تشکل سیاسی صحنه گردان و نقش آفرین که در سطوح مختلف مدیریتی کابینه آقای خاتمی حضور داشت، حزب مشارکت بود. با این اوصاف ارتباط متقابل و صمیمی میان سیدمحمد خاتمی و شخصیت های طراز اول حزب مدت ها پیش از انتخابات برقرار بود و همین امر آقای خاتمی را در صدر حامیان داخلی حزب مشارکت قرار داد.
شایان ذکر است که در مقطعی از زمان اعضای حزب مشارکت در تندروی سیاسی تا بدانجا پیش رفتند که بحث «عبور از خاتمی» را به عنوان تاکتیکی مقطعی برای پیشبرد اصلاحات مورد نظر خود طرح کردند که در بخش های بعدی به آن اشاره خواهد شد.
2- تشکلهای سیاسی همفکر
تشکلهای سیاسی داخلی حامی حزب به دو دسته بیرون از حاکمیت و درون حاکمیت تقسیم میشوند:
الف- تشکلهای سیاسی داخلی بیرون از حاکمیت
علاوه بر ملی مذهبی ها ، نهضت آزادی مهم ترین تشکل سیاسی همسو با حزب مشارکت است که به عنوان اپوزیسیون داخلی بیرون از حاکمیت در مقابل نظام جمهوری اسلامی قرار دارد. نهضت آزادی در مناسبت های مختلف از سوی حزب مشارکت مورد حمایت قرار گرفته و در مقابل در مناسبت های مختلف نیز این تشکل از حزب مشارکت حمایت کرده است. به عنوان نمونه نهضت آزادی در پیامی به کنگره سوم جبهه مشارکت با تأکید بر رسالت روشنفکران و پیشگامان جامعه در تشکیل احزاب اعلام کرد:«در شرایط کنونی که جنبش اصلاح طلبی در آستانه یک چرخش سرنوشت ساز تاریخی قرار دارد، برگزاری سومین کنگره جبهه مشارکت ایران اسلامی ، گامی مثبت در راستای تحقق پیش نیازهای توسعه سیاسی محسوب می شود.»
این حمایت ها در مناسبت های مختلف تکرار گردید، مانند پشتیبانی نهضت آزادی از نامزدهای حزب مشارکت در انتخابات های مختلف و حضور مکرر آنها در کنگره های حزب به عنوان میهمان.
ب- تشکلهای سیاسی داخلی درون حاکمیت
پس از برگزاری انتخابات دوره هفتم ریاست جمهوری در دوم خرداد 1376 حزب مشارکت به همراه 17 تشکل دیگر، جبهه دوم خرداد را سامان دهی کردند. این تشکل ها به عنوان حامیان داخلی درون حاکمیت حزب مشارکت محسوب می شوند. از قبیل:
دفتر تحکیم وحدت، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، حزب کارگزاران سازندگی، مجمع روحانیون مبارز، مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم، مجمع نمایندگان ادواری مجلس شورا و....
در میان تشکل های اصلاح طلب (دوم خردادی ) به لحاظ ارتباط سازمانی، هم اندیشی و وحدت فکری و عملکردی، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی نزدیکترین تشکل به حزب مشارکت است. زیرا افرادی مانند سعید حجاریان، مصطفی تاج زاده و محسن میردامادی که از اعضای اصلی و موثر سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی هستند، عضو شورای مرکزی حزب مشارکت نیز می باشند.
مخالفتهای داخلی
از زمان شکل گیری تا کنون موضع گیری و عملکرد سیاسی حزب مشارکت مورد انتقاد و مخالفت جدی تشکل های سیاسی تحت اردوگاه اصولگرایان بوده است. از منظر اصولگرایان، اصلاح طلبی مورد ادعای حزب مشارکت، تجدیدنظر طلبی در آرمان ها و اصول انقلاب با رویکرد لیبرالیستی و بر اساس ایدئولوژی التقاطی بوده است که نتیجه قهری آن حذف دین از عرصه سیاست و حکومت خواهد بود.
در حال حاضر تشکلهای اصولگرای زیر به عنوان رقیب و مخالفان داخلی حزب مشارکت محسوب میشوند:
1- جامعه روحانیت مبارز
2- جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
3- حزب موتلفه اسلامی
4- جامعه اسلامی مهندسین
5- جامعه زینب
6- جامعه اسلامی پزشکان
7- جامعه اسلامی کارگران
8- جامعه انجمن های اسلامی بازار و اصناف تهران
9- جامعه اسلامی دانشگاهیان
10- جامعه اسلامی دانشجویان
11- جامعه اسلامی فرهنگیان
12- جامعه اسلامی وعاظ تهران
13- انجمن روزنامه نگاران مسلمان
14- جمعیت زنان انقلاب اسلامی
15- آبادگران انقلاب اسلامی
16- حزب جمعیت ایثارگران
17- رایحه خوش خدمت.
در داخل کشور روزنامه هایی مانند کیهان، رسالت، جوان و هفته نامه های پرتو سخن، صبح صادق و... از منتقدین حزب مشارکت می باشند.
علاوه بر این در درون جبهه اصلاح طلب در مقاطعی تشکل های اصلاح طلبی مانند حزب اعتماد ملی، مجمع روحانیون مبارز و مجمع اسلامی بانوان به انتقاد و یا مخالفت با حزب مشارکت پرداختند تا جایی که حجت الاسلام محمدمقدم دبیر نخستین کنگره سراسری مجمع روحانیون مبارز، در پایبندی حزب مشارکت به آرمان های امام خمینی(ره) و قانون اساسی جمهوری اسلامی تشکیک جدی وارد کرد که این موضوع در سخنان قدرت الله علیخانی عضو فراکسیون مجمع روحانیون در مجلس ششم و تقابل وی با مشارکتی های مجلس نیز مورد تأکید مداوم بوده است. هرچند با جدا شدن کروبی از مجمع روحانیون مبارز و حضور خاتمی در رأس کادر رهبری آن، این تقابل تقلیل یافته است.