احزاب سیاسی ایران (بخش هفتاد و نهم)

دکتر صادق سلیمى‌بنى - عبدالله شمسى
حلقه آیین
در کنار کیان، حلقه آیین که به نوعی می توان آن را شاخه سیاسی تر کیان دانست در شکل گیری حزب مشارکت نقش بسزایی داشته است. کسانی که در حلقه آیین گرد آمده بودند در اصل عناصری از حلقه کیان و مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری بودند، هرچند افرادی مانند سعید حجاریان در هر دو محفل رفت وآمد داشتند.
سعید حجاریان، خانیکی، آرمین، تاج زاده، میردامادی، کدیور، ابطحی، فاضل میبدی، امین زاده، محمدرضا خاتمی و تعدادی دیگر از اعضای این حلقه محسوب می شدند که در سال های 74 و 75 با محوریت سیدمحمد خاتمی و مدیریت بارز سعید حجاریان، در جلساتی منظم، به تبادل نظر در مسائل سیاسی و فکری می پرداختند. این افراد سعی داشتند در همان سال ها با انتشار نشریه ای با عنوان «آیین» به صاحب امتیازی و مدیر مسئولی سیدمحمد خاتمی به صورت جدی تر وارد فعالیت سیاسی شوند، اما همزمان با نزدیکی انتخابات ریاست جمهوری و حضور خاتمی در این انتخابات، انتشار این نشریه به تعویق افتاد و بعد از دوم خرداد 76 ماهنامه آیین به صاحب امتیازی حزب مشارکت، مدیر مسئولی محمدرضا خاتمی و سردبیری هادی خانیکی انتشار یافت.
اعضای حلقه آیین عملاً در رأس ستاد خاتمی قرار گرفتند و چندی بعد و پس از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری، دست اندرکار تشکیل یک حزب فعال سیاسی شدند؛ حزبی که از همان ابتدا، بسیاری شکل گیری آن را محصول تفکر تشکیلاتی و منسجم «سعیدحجاریان» می دانستند.
در حلقه کیان افکار و اندیشه های سروش و در مرکز تحقیقات استراتژیک، نفوذ اندیشه های «حسین بشیریه» بیش از دیگران مشاهده می شد و از لحاظ فکری و سیاسی حلقه آیین برآیند تلفیق این دو تفکر در لایه های درونی به علاوه اندیشه سیدمحمد خاتمی بود. (1)
این حلقه قصد داشت برای ایجاد یک جریان سیاسی، حدوسط میان فعالیت های فکری و کارهای ژورنالیستی باشد. به یک معنی حلقه آیین با هدف پیدا کردن یک پشتوانه فکری، فرهنگی و اجتماعی فعالیت خود را آغاز نمود و با پیروزی آقای خاتمی در انتخابات سال 76 به یک جمع و گروه سیاسی تبدیل شد و بسیاری از برنامه های اولیه دولت خاتمی نتیجه همین جلسات بود در حالی که حلقه کیان به واسطه غلبه مسائل فکری بر سیاسی نمی توانست به یک حزب سیاسی تبدیل شود.(2)
در هرحال این برداشت به واقعیت نزدیک تر خواهد بود که ادعا شود کیان حلقه ای فکری و معرفتی بود که اذهان نخبگان این طیف را تغذیه می کرد و حلقه آیین هم کنشگران این اندیشه ها در عرصه سیاست و اجتماع بودند، هرچند مرزبندی هایی هم بین افکار برخی از اعضای حلقه آیین با سروش به عنوان سرسلسله جنبان حلقه کیان وجود داشت.
مرکز مطالعات استراتژیک
مرکز مطالعات استراتژیک ریاست جمهوری یکی از مراکزی است که در زمینه سازی دوم خرداد و شکل گیری حزب مشارکت موثر بوده است. فعالیت این مرکز در سال 1368 برای ساماندهی مبحث توسعه سیاسی در دوران ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی آغاز شد که به صورت هیئت امنایی اداره می گردید. با حکم حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی رئیس جمهور اسبق ایران موسوی خوئینی ها عضو موسس و شورای مرکزی مجمع روحانیون و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام مسئولیت آن مرکز را عهده دار گردید.
سعید حجاریان در پست معاونت سیاسی مرکز و افرادی نظیر عباس عبدی، عمادالدین باقی، مجید محمدی، محسن سازگارا، علوی تبار، بهزاد نبوی، امین زاده، آرمین، آغاجری، تاج زاده، چهره های شاخصی بودند که در آنجا فعالیت و همکاری داشتند.
در این مرکز، برنامه ریزی وسیعی برای مطالعه توسعه سیاسی در ایران توسط حجاریان پایه ریزی شده بود که بعضاً در نشریاتی مانند ماهنامه راهبرد، هفته نامه عصر ما- ارگان رسمی سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی- و روزنامه سلام انعکاس می یافت.
پروژه توسعه سیاسی، به دنبال تغییر ساختار و فرهنگ سیاسی جامعه بر اساس مدل های توسعه غربی جهت ایجاد سازش با سرمایه داری جهانی بود. نتیجه ای که آنها طی مطالعات چندین ساله به آن رسیده بودند.
دانشجویان بورسیه اعزام به غرب
تعداد 2500 دانشجوی بورسیه ای که در دولت سازندگی از طریق مرکز مطالعات استراتژیک و دیگر مجاری مربوطه و با بورس دولتی برای دوره دکترا به کشورهای غربی نظیر انگلستان، کانادا، استرالیا و فرانسه اعزام شده بودند، عمدتاً عناصری از جنبش دانشجویی بودند که بعدها تحت تأثیر تفکرات نوگرایانه و اندیشه های سروش، بشیریه، خاتمی، حجاریان... جبهه دوم خرداد و حزب مشارکت را شکل دادند. حمیدرضا جلایی پور در این باره توضیح می دهد:
«به یاد دارم در سال 1375 که گروه های فشار در دانشگاه تهران و امیرکبیر به جلسات سخنرانی دکتر سروش حمله می کردند و عرصه بر او تنگ شده بود، به عنوان دانشجوی دکترا در دانشگاه لندن و دبیر انجمن های اسلامی انگلستان با همکاری دیگر اعضای انجمن، دکتر سروش را به انگلستان دعوت کردیم. او به مدت 6 ماه برای دانشجویان بورسیه ای که هم اکنون تعدادی از آنها از فعالان جنبش دانشجویی هستند، جلسات مختلف بحث و گفت وگو داشت، مانند محسن میردامادی و محمدرضا خاتمی که در این دوره نقش کلیدی در حزب و روزنامه مشارکت دارند و در رأس فهرست نمایندگان منتخب تهران قرار گرفتند.»(3)
تأثیرپذیری از نظریه پردازان سیاسی دانشگاه تهران
در طی سال های پیش از دوم خرداد 76 بسیاری از شخصیت های طراز اول حزب مشارکت برای تکمیل تحصیلات دانشگاهی خود به خارج از کشور رفته و یا در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران مشغول به تحصیل شدند. مصطفی تاج زاده عضو شورای مرکزی حزب در این باره می گوید: «جالب اینکه یک وقت دیدیم در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، آقایان حجاریان، امین زاده، اصغرزاده، خسرو تهرانی، نصیری منفرد و... در یک دانشگاه جمع شده ایم که برای خیلی ها تعجب آور بود.»(4)
ارتباط این افراد با برخی اساتید از حد استاد و شاگردی فراتر رفته و افرادی مانند دکتر حسین بشیریه استاد اندیشه ها و جامعه شناسی سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی در مقام ایدئولوگ سیاسی ظاهر شده و با تعداد دیگری در پیشبرد پروژه سیاسی مرکز مطالعات استراتژیک و برنامه ریزی برای پیروزی آقای خاتمی در دوم خرداد کمک فکری انجام دادند.(5)
ارتباط میان بشیریه و شاگردان مشارکتی اش پس از به قدرت رسیدن خاتمی نیز ادامه یافت. او در جلساتی که در دفتر مطالعات و تحقیقات سیاسی وزارت کشور زیر نظر معاونت سیاسی که تحت مسئولیت تاج زاده اداره می شد، شرکت می کرد. دکتر بشیریه در آن جلسات به صراحت اعلام کرد: «توسعه سیاسی یعنی دمکراتیزاسیون و دمکراتیزاسیون یعنی سکولاریزاسیون.»(6)
افکاری از این نوع علاوه بر اینکه بستر فکری شکل گیری حزب مشارکت را فراهم ساخت، پس از تأسیس نیز تلاش در جهت تحقق عملی آنها سرلوحه اقدامات آن حزب قرار گرفت.
سمای دوم (سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران)
بنیانگذاران دور دوم فعالیت سازمان مجاهدین انقلاب افراد جناح مستعفی سمای اول بودند که در سال 1361 از سازمان خارج شده و اقدام به تأسیس این تشکل سیاسی با رویکرد چپ گرایانه و با افزودن پسوند «ایران» به عنوان سازمان و حذف آرم جهادی و با هویتی جدید نمودند. در میان بانیان این حیات جدید نقش مصطفی تاج زاده، سعید حجاریان و محسن میردامادی از اعضای محوری حزب مشارکت بارزتر از دیگران است.
سازمان مجاهدین دوم که در سال 1370 فعالیت خود را شروع کرد با سازمان مجاهدین انقلاب سال 1360 تفاوت بنیادین داشت. سازمان جدید در دوران حیات مجدد خود ضمن توجه به تجربه گذشته و انشعاب صورت گرفته، از ورود افراد غیرهمسو درجمع کادر سازمان جلوگیری کرد زیرا آنها به این مسئله پی برده بودند که هر اندیشه مستقل و غیر سیستمی به صورت بالقوه مانعی بر سر اهداف سازمانی و منافع گروهی آنها خواهد بود. انحصار و محدودیت در عدم جذب افراد جدید آن چنان به صورت پررنگ اعمال شد که هفته نامه «راه نو»که از سوی اکبر گنجی از همفکران این سازمان منتشر می شد، در شهریور ماه 1377 از آن اینگونه یاد می کند: «تشکیلات آهنین، منزوی، بسته، یکپارچه و با هم شکلی اعضا.»(7)
از سوی دیگر در سازمان جدید از شعارها و آرمان های انقلابی مانند دفاع و اطاعت از ولایت فقیه، مبارزه با آمریکا، مرزبندی و مقابله با جریان لیبرال و نهضت آزادی، دفاع از محرومین و مستضعفان، دفاع از اقتصاد دولتی خبری نبود. در عوض افکار جدیدی از سوی سازمان ارائه می شد که بیشتر ترجمه مباحث تئوریک مرکز مطالعات استراتژیک و حلقه کیان بود. این مباحث که بیشتر از سوی حجاریان ارائه می شد در«هفته نامه عصر ما» ارگان رسمی سازمان مجاهدین انقلاب که در سال 1373 اولین شماره آن منتشر شد به چاپ می رسید.
در مجموع، حزب مشارکت به لحاظ ارتباط ارگانیک بیش از هر تشکلی دیگر مولود سمای دوم است تا جایی که در محافل از این حزب به عنوان بازوی اجرایی سازمان مجاهدین انقلاب یاد می شود و رهبران سازمان برای جلوگیری از آسیب پذیری، نشت اطلاعات و ممانعت از سنجش و نقد افکار عمومی در مورد عملکرد و دیدگاه های شان، از آن به عنوان کانال ارتباطی بیرونی استفاده می کنند.(8) به همین لحاظ برخی از اعضای موثر شورای مرکزی سازمان در حزب مشارکت نیز حضور دارند و در واقع پایه گذاران این حزب محسوب می شوند.
پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.