پاپ بندیکت شانزدهم روز سه شنبه 23/6/85 در جریان سفر هفت روزه خود به زادگاهش آلمان در دانشگاه «ریگنزبرگ» سخنانی را ایراد کرد که از جهات گوناگون قابل تأمل است. پاپ در این سخنرانی به مبحث دین مسیحیت و اسلام پرداخت. فلسفه, تاریخ, ایمان و خشونت از مفاهیم سخنان وی به شمار می آید. اما نکته قابل توجه منبعی است که پاپ برای بررسی این مفاهیم دقیق و عمیق بکار گرفت. منبع پاپ به اعتراف خود وی کتابی تاریخی مربوط به حدود هفت قرن گذشته است که در آن امپراطور مسیحی بیزانس که پایتخت حکومتش در استانبول امروزی بوده با یک دانشمند مسلمان ایرانی به بحث و جدل می پردازد. نکته قابل توجه آنکه پاپ در استفاده از این منبع (اگر بتوان آن را یک منبع محسوب کرد) نیز رعایت انصاف و امانتداری را نکرده و تنها به نقل قول سخنان امپراطور مسیحی که به اسلام, پیامبر اکرم(ص) و مفاهیم مقدس دینی حمله و توهین نموده, پرداخته است.
پاپ در این سخنرانی اسلام را دین خشونت و به دور از عقل و منطق معرفی می کند و پیامبر (ص) را به تبلیغ و گسترش اسلام به وسیله شمشیر متهم می سازد و در مقابل مسیحیت را دینی سراسر رحمت و رأفت که نسبتی با خشونت ندارد, خوانده و از طریق این قیاس نابجا سعی می کند ریشه خشونت را در مفهوم مقدس «جهاد» معرفی کرده و بالاخره از مسلمانان می خواهد در اعتقادات خود تجدید نظر نمایند.
تحلیل و بررسی شرایط, چرایی و ریشه های سخنان موهن پاپ نیاز به فرصتی مناسب ، دقیق و موشکافانه دارد اما توجه به نکات ذیل در تبیین این ماجرا خالی از فایده نخواهد بود.
1- واکاوی شرایط بین الملل
شناخت و کالبد شکافی فضایی که پاپ در آن سخنان خود را از جمله مسائل مهمی که در این رابطه می توان به آن اشاره کرد شرایط خاص بین المللی است که ظاهراً چندان هم در سمت و سوی سخنان پاپ بی تاثیر نبوده است.
درست یک روز پس از حمله 11 سپتامبر «جورج بوش» رئیس جمهور آمریکا سخن از جنگ صلیبی به میان آورد هر چند بوش بخاطر این سخن مورد نکوهش قرار گرفت و سخن خود را پس گرفت اما باید توجه داشت استفاده از این عبارت حاکی از نگرش خاصی است. مبانی این نگرش را می توان در نظریه «برخورد تمدنها»ی هانتیگتون جستجو کرد. این نظریه معتقد است پس از فروپاشی بلوک شرق تنازعات جهانی از سیاسی به ایدئولوژیک تغییر ماهیت خواهد داد و چالش اصلی در این میان تقابل اردوگاه اسلام و مسیحیت خواهد بود.
اشغال افغانستان و در پی آن عراق را می توان بُعد عملی این تئوری محسوب کرد. به نظر می رسد اینک که آمریکا با فشارهای فزاینده داخلی و بین المللی روبروست اظهارات اخیر پاپ می تواند در راستای مشروعیت بخشی به این تجاوزات و اشغالگری ها مورد بهره برداری واشنگتن قرار گیرد.
نباید فراموش کرد سفرهای پاپ سابق – ژان پل دوم – به کشورهای اروپای شرقی در سالهای پایانی دهه هشتاد از تاکتیک های موثر غرب برای مبارزه با بلوک شرق بود که با فضاسازی انجام گرفته توسط بنگاههای خبری و همراهی چند عامل دیگر در نهایت باعث فروپاشی شوری سابق شد.
2- چرا «جهاد»؟
اسلام دینی است که در حوزه های گوناگون حیات بشری رهنمودهای روشنی را ارائه کرده است. اما پاپ در سخنرانی خود که به بهانه مقایسه اسلام با مسیحیت صورت گرفت بر مفهوم «جهاد» در اسلام تمرکز کرد. در نگاه اول این مسئله شاید غیر مهم و تصادفی به نظر آید اما با نگاهی دقیق تر به اوضاع و شرایط منطقه و بین الملل و چالش های فراروی غرب می توان دریافت این انتخاب نه تنها تصادفی نبوده بلکه هدفمند بوده و مقاصد خاصی را دنبال می کرده است.
همانطورکه ذکر شد پس از اضمحلال شوروی غرب به سردمداری آمریکابه مواجهه با اسلام پرداخت. البته توضیح و تحلیل علل این مواجهه به علت گستردگی فراوان می تواند موضوع مستقلی برای بررسی و تحقیق باشد که دز این مجال قصد پرداختن به آن نیست. اما آنچه مسلم است تنها بستری که می تواند باعث خیزش های مقاومت و مردمی در برابر موج هجوم آمریکا و متحدانش به قلب جهان اسلام یعنی خاورمیانه شود مفهوم مقدس جهاد است. غرب می کوشد با مخدوش کردن این مفهوم روشن و مورد تایید تمام ادیان الهی و جوامع بشری راه را برای سرکوب جنبش های آزادی خواه منطقه باز کند.
مترادف معرفی کردن «جهاد» و «تروریسم» را باید در راستای این هدف استعماری ارزیابی کرد.
ظاهراٌ در این شرایط نیز دستگاه کلیسا با کمک اردگاه غرب آمده است تا به زعم خود در میدان جدید نیز پیروزی از آن غرب باشد.
3- احساس خطر از گسترش اسلام گرایی
قرن جدید را به نوعی می توان قرن رویکرد به دین معنویت قلمداد کرده هر چند اندک اندک و به کندی. اما بشر امروز دریافته است بسیاری از فجایع بشری و دردها و مشکلات وی و جامعه ناشی از به حاشیه رانده شدن نهاد دین است و آنچه می تواند انسان را این بی هویتی و سرگشتگی نجات دهد بازگشت به تعالیم الهی است. اسلام با ویژگی های منحصر به فرد توانسته است جایگاه رفیعی را در این میدان از آن خودسازد و همین امر باعث نگرانی شدید برخی دستگاهها و قدرت های پیدا و پنهان جهان سده است.
پاپ نیز بارها در سخنرانی ها و مطالب منتشره خود نسبت به روند روبه گسترش اسلام گرایی هشدار داده و احساس خطر کرده است و از سردمداران اروپایی و آمریکایی خواسته است با پیگیری جدی این موضوع نسبت به برخورد با این پدیده تلاش لازم را داشته باشند.
4- سقوط واتیکان
کلیسا در قرون وسطی تبدیل به نهادی برای اعمال قدرت و رقم خوردن جنایات بسیار بر علیه مسیحیان شد تا جایی که منجر به بروز انقلاهای متعدد و به حاشیه راندن آن شد اما امروز می توان از آن به عنوان ابزاری در دست سیاستمداران و صاحبان قدرت یاد کرد.
پاپ به مناسبهای مختلف با حمایت کامل از صهیونیست ها خواستار حمایت جامعه جهانی از این اقلیت شده است حال آنکه همین اقلیت به زعم وی مظلوم, بزرگترین فجایع و جنایات را در قبال مردم فلسطین طی نیم قرن اخیر مرتکب شده است و واتیکان هیچ گونه اقدام جدی و موضع گیری صریحی در این رابطه ننموده است.
این گونه برخوردهای دوگانه و به دور از معیار عقل و انصاف که پاپ مدعی آن است, بی شک از دید جهانیان دور نخواهد ماند و با واکنش مخاطبین روبرو خواهد شد. مخاطبینی که با مشاهده این گونه مسائل بیش از پیش اعتماد خود را به کلیسا به عنوان منبعی آسمانی و روحانی از دست خواهند داد و در اهداف آن تردید خواهند کرد.
5- واکنش جهان اسلام
همانطور که انتظار می رفت سخنان موهن پاپ با واکنش گسترده جهان اسلام روبرو شد. ملتها, دولتها, رسانه ها و شخصیت های سیاسی , مذهبی و فرهنگی ضمن محکومیت شدید این اظهارات خواستار عذرخواهی رسمی پاپ شدند. واتیکان نیز برای فرو نشاندن خشم جهان اعلام کرد پاپ از این قضیه واقعاً متاسف است و قصد رنجاندن مسلمانان را نداشته است اما دنیای اسلام یک صدا خواستار عذرخواهی رسمی پاپ شده است.
6- تلاش برای تطهیر
از دیگر نکات قابل توجه در این ماجرا تلاش برخی رسانه های خاص داخلی برای توجیه و تطهیر این اظهارات توهین آمیز است. این رسانه ها کوشیدند با لحنی ملایم و پوشاندن واقعیت اینگونه القاء کنند که اولاً این سخنان سهوی و بدون قصد و نیت خاصی عنوان شده و ثانیاً مسئله آنقدر مهم و قابل اهمیت نیست و احتیاج به این همه واکنش ندارد.
رسانه های مورد نظر پاپ را چهره ای علمی معرفی کردند که علاقمند به مباحث تئوریک و علمی می باشد و سخنرانی مذکور هم در یک چنین فضایی ایراد شده است هر چند بهتر بود اینگونه ایراد نمی شد.
به عنوان نمونه روزنامه اعتماد ملی روز شنبه نوشت:"در چنین شرایطی بسیاری معتقدند سخنان رهبر مسیحیان کاتولیک جهان را باید اشتباهی سهوی دانست و برخی نیز در دفاع از وی به این موضوع استناد می کنند که او این مباحث را در محیطی دانشگاهی ارائه کرده و اصولا نباید در سطح جامعه پخش می شد."
اگر چه برخورد این رسانه ها با این موضوع مهم جای تاسف دارد اما جای تعجب, خیر. چرا که این جریان ها ثابت کرده اند منافع شخصی و حزبی برای آنان از درجه اهمیت بیشتری نسبت به مسائل کلان و پایه ای برخوردار است و آنان حاضر نیستند با دفاع از حریم دیانت منافع سیاسی خود را به خطر بیندارند.
دیدگاه
در پایان می توان گفت سلسه رخدادهای اخیر حاکی از برنامه ای هدفمند برای مقابله با اسلام است. انتصاب حادثه 11 سپتامبر به گروهی به ظاهر اسلامی, متهم کردن مسلمانان در انفجارهای لندن, ماجرای مشکوک تروریسم مایع و دستگیری تعدادی مسلمان, همه و همه نشانگر آن است که این مسائل را می توان حلقه های زنجیری دانست که تنها هدفش تضعیف اسلام به عنوان تنها عامل ایستادگی در برابر استیلای غرب برجهان است.