دکتر مجید عباسی اشلقی
جمهوری اسلامی ایران همواره درصدد تقویت، تعمیق و توسعه روابط خود با کشورهای همسایه بوده است. اما در این میان کشورهای منطقه آسیای مرکزی و قفقاز و به ویژه تاجیکستان و ترکمنستان با توجه به قرابت های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده اند. در این راستا سفر اخیر محمود احمدی نژاد به دوشنبه و عشق آباد که با نشست پایانی روسای جمهوری سه کشور پارسی زبان ایران، افغانستان و تاجیکستان در دوشنبه به پایان رسید، دستاوردهای مهمی را در حوزه های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، در سطح منطقه ای برای جمهوری اسلامی ایران دربر داشت.
در روابط ایران و ترکمنستان مسائل اقتصادی، امنیتی و حقوقی در راس اولویت ها قرار داشت .حجم تجارت ایران و ترکمنستان در سال 2005 میلادی به یک میلیارد و دویست میلیون دلار رسید که این امر حاکی از اهمیت اقتصاد در روابط فی مابین می باشد. این حجم در شش ماهه نخست سال 2006 در حدود 600 میلیون دلار بوده است که این موضوع نشان از علاقه دو طرف در توسعه روابط اقتصادی و حتی افزایش بیش از پیش این همکاری ها در آینده می باشد. علاوه بر آن یکی دیگر ازمواردی که در روابط تهران و عشق آباد در پانزده سال اخیر همواره مورد توجه بوده است توافق درخصوص رژیم حقوقی دریای خزر می باشد، که در این سفر مقرر گردید تا دو طرف گروه هایی را جهت همکاری های حقوقی و حل این موضوع تشکیل دهند. علاوه بر این حل معضل ژئوپلتیکی ترکمنستان در جهت انتقال گاز طبیعی به اروپا از دیگر مواردی بود که هیات ایرانی روی آن تاکید داشت و آمادگی خود را برای ترانزیت ارسال گاز از طریق خاک ایران به اروپا اعلان نمود. در کنار این موضوع خرید گاز از ترکمنستان در سال های اخیر و در جهت انجام پروژه های گازرسانی در استان های شمالی ایران همواره مورد توجه وزارت نفت ایران بوده است. در این سفر مقرر گردید تا حجم گاز صادراتی از ترکمنستان به ایران از هشت میلیارد متر مکعب به 41 میلیارد متر مکعب افزایش یابد. ضمن اینکه در راستای علایق فی مابین توافق نامه هایی درخصوص گردشگری، بهداشت دام و دامپزشکی، صنعت برق و امور امنیتی و مرزی به امضا رسید. از دیگر مواردی که حاکی از عزم طرفین برای ارتقای روابط می باشد افتتاح پایانه مرزی مشترک باجگیران-هودان بود که می تواند در آینده سطوح روابط در حوزه های مختلف را ارتقا بخشد.
در کنار ترکمنستان سفر رئیس محترم جمهوری به تاجیکستان نیز بسیار حائز اهمیت بود. زیرا مشترکات زبانی، فرهنگی و مذهبی طرفین به قدری درهم تنیده شده است که به قول دکتر محمود احمدی نژاد نمی توان مرز دقیقی را در این خصوص ترسیم نمود. در سفر به تاجیکستان افتتاح تونل انزاب که با کمک مالی و فنی متخصصان جمهوری اسلامی ایران به بهره برداری رسید و بخشی از بزرگراه دوشنبه-تاشکند را به هم متصل می کند و از اهمیت فراوانی در ساماندهی حمل و نقل و ترانزیت کالا در منطقه برخوردار است، بسیار حائز اهمیت بود. ضمن اینکه برگزاری اجلاس سه جانبه سران کشورهای فارسی زبان در دوشنبه نیز از دیدگاه سیاسی-اقتصادی و فرهنگی مهم ارزیابی می شود.
در این اجلاس تلاش گردید تا همکاری های سه جانبه ارتقا یابد و بر ضرورت تقویت بنیان های اقتصادی موجود میان سه کشور به ویژه در قالب سازمان همکاری های اقتصادی (اکو) تاکید گردید و اسنادی درخصوص همکاری های اقتصادی، مبارزه با تروریسم و مواد مخدر به امضا رسیدند. همکاری های سه جانبه ایران، تاجیکستان و افغانستان به دلیل اشتراکات فرهنگی، دینی و زبانی در ثبات منطقه و پیشرفت سه کشور از اهمیت خاصی برخوردار است و همزبانی و فرهنگ مشترک یک امتیاز است که به همکاری سه کشور در قلمروهای مختلف کمک می کند. آنچه در اجلاس سران تهران، کابل و دوشنبه مورد تاکید بوده است، اهمیت عنصر کلیدی امنیت به عنوان پیش نیاز توسعه تجارت و اتحاد سه کشور می باشد.
آنچه در مجموع در این سفرها مهم جلوه می کند این است که ارتقای روابط با تاجیکستان و ترکمنستان در سطوح گوناگون می تواند به افزایش نفوذ ایران در منطقه آسیای میانه کمک کند زیرا توسعه روابط سیاسی و در کنار آن توجه به موافقت نامه های اقتصادی می تواند پیش نیاز حضور مؤثر اقتصادی ایران در این منطقه باشد. طبیعی است با توجه به توان بالای فنی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران و ظرفیت ها و پتانسیل های موجود در این کشورها می توان با برخورداری از یک استراتژی مدون و دقیق به تعمیق و گسترش روابط و همکاری در حوزه های مورد علاقه همت گماشت. نزدیکی جغرافیایی این کشورها، مشترکات دینی و زبانی، اشتراک فرهنگی و نیازهای متقابل می توانند زمینه ایجاد روابطی پایدار و عمیق باشند.