در اولین روز سال 1989 میلادی - 11 دی 1367 - نامه معروف و تاریخی امام خمینی(ره) خطاب به میخائیل گورباچف آخرین رئیس جمهور شوروی در زمینه مرگ کمونیسم و ضرورت پرهیز روسیه از اتکا به غرب تحریر گردید.
این نامه در شرایطی منتشر شد که اتحاد جماهیر شوروی هنوز به عنوان یک مجموعه برقرار بود، جنگ سرد خاتمه نیافته بود، دیوار برلین به عنوان نماد جدایی شرق و غرب، فرو نریخته بود و حاکمیت کمونیسم بر قانون اساسی شوروی و بر مقدرات مردم در جمهوری های این کشور، هنوز برقرار بود. با این حال امام خمینی(ره) در نامه عبرت آموز خویش به گورباچف از صدای شکسته شدن استخوان های مارکسیسم سخن به میان آورد و وی را از روی آوردن به غرب برای حل مشکلات اقتصادی اتحاد جماهیر شوروی برحذر داشت.
حضرت امام(ره) در این نامه با بینش عمیق الهی خود، فرمودند: «برای همه روشن است که از این پس کمونیسم را باید در موزه های تاریخ سیاسی جهان جستجو کرد؛ چرا که مارکسیسم جوابگوی هیچ نیازی از نیازهای واقعی انسان نیست؛ چرا که مکتبی است مادی و با مادیات نمی توان بشریت را از بحران عدم اعتقاد به معنویت که اساسی ترین درد جامعه بشری در غرب و شرق است، به در آورد.»
ایشان در فرازی دیگری از پیامشان گوشزد نمودند: «شما اگر بخواهید در این مقطع تنها گره های کور اقتصادی سوسیالیسم و کمونیسم را با پناه بردن به کانون سرمایه داری غرب حل کنید، نه تنها دردی از جامعه خویش را دوا نکرده اید که دیگران باید بیایند و اشتباهات شما را جبران کنند؛ چرا که امروز اگر مارکسیسم در روشهای اقتصادی و اجتماعی به بن بست رسیده است، دنیای غرب هم در همین مسایل ـ البته به شکل دیگر ـ و نیز در مسائل دیگر گرفتار حادثه است.»
حضرت امام(ره) در خاتمه با دعوت گورباچف به عنوان رهبر اتحاد جماهیر شوروی کمونیستی به اسلام فرمودند: «اکنون بعد از ذکر این مسایل و مقدمات از شما می خواهم درباره اسلام به صورت جدی تحقیق و تفحص کنید و این نه به خاطر نیاز اسلام و مسلمین به شما که به جهت ارزشهای والا و جهان شمول اسلام است که می تواند وسیله راحتی و نجات همه ملتها باشد و گره مشکلات اساسی بشریت را باز نماید.»
هیأت اعزامی از طرف حضرت امام(ره) به سرپرستی آیت الله جوادی آملی و به همراه محمدجواد لاریجانی و خانم مرضیه حدیدچی دباغ پیام ایشان را همراه با تبیین و تفسیر به گورباچف ابلاغ کردند. آیت الله جوادی ماجرا را چنین شرح می دهد:
«هیأت اعزامی از طرف امام خمینی (قدس سره) روز سیزدهم دی ماه 1367، تهران را به مقصد مسکو ترک و در روز چهاردهم به تهران برگشت و مدت توقف این سفر تاریخی در مسکو بیست و سه ساعت بود و در فرودگاه بین المللی با استقبال نماینده ویژه صدر هیأت رئیسه شوروی و برخی از مسئولان بلند پایه سیاسی و امام جمعه مسکو و نیز با شرکت سفیر محترم وقت ایران در شوروی و تنی چند از برادران محترم سفارت ایران در مراسم استقبال روبه رو شد.
قبل از ملاقات رسمی هیأت اعزامی با رهبر شوروی و بعد از آن، هیچ گونه تماس سیاسی با فرد یا گروهی از طرف سرپرست هیأت حاصل نشد، زیرا این سفر فقط برای ابلاغ پیام و تبیین محتوای عمیق آن بود.
وقت ملاقات با رهبر شوروی ساعت یازده، روز چهاردهم دی ماه بود و مدت آن دو ساعت و پنج دقیقه به طول انجامید. هنگام ورودمان به کاخ کرملین، صدر هیأت رئیسه و دو نفر از مسئولان بلند پایه سیاسی که قبلاً حضور یافته بودند، تا چند قدم در همان اتاق به استقبال آمدند و با گرمی آماده شنیدن پیام امام خمینی(ره) شدند.
هیأت اعزامی مصمم بود، ضمن حفظ احترام متقابل و رعایت کمال ادب، که از وظایف بین المللی اسلام به شمار می آید و اختصاصی به گروه خاص ندارد، لسان پیام امام (قدس سره) را با زبان تعلیم و ارشاد ادا کند نه با لسان دیپلماسی و هرگز قول فضل الهی را با هزل مجاز در عرف دیپلمات نیالاید و صلابت دعوت به توحید را در پای تعارف رایج سیاست بازان، به دهن و وهن ذبح نکند، بلکه به عنوان رسول امین، مضمون پیام والا را با آهنگ تدریس القا نماید، نه به صورت قرائت الفاظ و گزارش صورت و بدین منظور قبل از خروج از اقامتگاه، نمازی خوانده شد و از ذات اقدس خداوند با نیاز تقاضا شد: «رَب اشْرَحْ لى صَدْرى وَ یسرلى اَمْرى وَاحـلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانى یفْقَهُوا قَوْلى».
کیفیت ابلاغ پیام به این سبک بود که تمام کلمات آن همراه با توضیح ضروری برخی از موارد، به خوبی قرائت می شد، سپس مترجمان ویژه کرملین آن را برای جناب گورباچف و دو نفر دیگر که حضور داشتند، ترجمه می کرد و اگر مطلبی برای خود ترجمه کننده قابل درک نبود، سوال می کرد و با تبیین و تفسیر لازم بعد از درک کامل، آن را با ترجمه روسی به رهبر شوروی منتقل می کرد، در خلال قرائت پیام و ترجمه آن که شصت و پنج دقیقه طول کشید، نکات مهم پیام را شخص گورباچف یادداشت می کرد، چه این که آن دو نفر دیگر نیز یادداشت می نمودند.
نحوه استماع رهبر شوروی در تمام مدت قرائت پیام در کمال ادب دیپلماسی بود، لیکن اصل متن و انشای آن در اوج هدایت به توحید بود، نه در حضیض دیپلمات و سبک ابلاغ آن نیز در حد تدریس بود، نه گزارش صرف. لذا گاهی نشانه «فَبُهِتَ الذى کفَـر» همراه با انفعال در رخسارش مشهود بود که می رفت فطرت «مرتکز» را زنده نماید.»
آیت الله جوادی آملی خلاصه جوابهای گورباچف را چنین ذکر می کنند:
1ـ از فرستادن نامه امام خمینی تشکر می کنم.
2ـ در فرصت مناسب جواب آن را خواهم داد.
3ـ مضمون آن را به علمای شوروی اعلام می داریم.
4ـ ما قانون آزادی ایمان را در دست تصویب داریم.
5ـ من قبلاً گفتم با داشتن ایدئولوژی های مختلف، می توان با حسن همجواری در کنار هم زندگی کرد.
6ـ امام خمینی ما را به دین اسلام دعوت نموده؛ آیا ما هم ایشان را به مکتب خودمان دعوت کنیم؟ (در اینجا لبخند زد و گفت: این یک شوخی است )
7ـ این دعوت یک نحوه دخالت در شئون کشور دیگر محسوب می شود؛ زیرا هر کشوری در انتخاب مکتب آزاد و مستقل می باشد.
مهمترین بند پاسخ گورباچف یعنی بند هفتم، نشانه برخورد سیاسی او با نامه امام بود که در پاسخ آن حضرت آیت الله جوادی آملی فرمودند:
شما از عمق خاک وسیع روسیه تا اوج فضای آسمان آن آزادانه فعالیت دارید و هیچ کس حق دخالت در امور داخلی کشور اجنبی ندارد. لیکن محتوای این پیام، مانند پیام های رهبران الهی دیگر، نه کاری به زیر زمین و نه برخوردی با روی زمین و نه ارتباطی با آسمان روسیه دارد، بلکه فقط با جان شما مرتبط می باشد... و مضمون نامه امام، دعوت به توحید و پرهیز از الحاد است که راجع به جان شماست نه درباره کشور شما. البته وقتی روح آدمی موحد شد، راه صحیح کشورداری را می شناسد و آن را بخوبی اداره می نماید.
این برخورد سیاسی و عدم توجه رهبر شوروی سابق به محتوای عمیق پیام حضرت امام باعث شد که در مدت کوتاهی طومار کمونیسم شوروی در هم پیچیده شود و همانگونه که حضرت امام نیز پیش بینی کرده بودند از آن پس کمونیسم را در موزه های تاریخ سیاسی جهان باید جستجو کرد.
«ادوارد شوارد نادزه» وزیر خارجه وقت شوروی که بعداً رئیس جمهور گرجستان شد و با انقلاب مخملی آمریکایی جای خود را به ساکاشویلی داد، در 18 اسفند 1367 درست پس از هشت هفته پاسخ گورباچف را آورد. وی در ملاقات با حضرت امام خمینی(ره) از ایشان تشکر کرد و گفت: «پیام شما از مفاهیم فراوان سرشار است و ملاحظات عمیقی راجع به سرنوشت بشریت دارد. حسن نیت رهبری ایران برای داشتن روابط حسنه و حسن همجواری قابل ستودنی است.»
او ذکر کرد که گورباچف معتقد است ملت ما انتخاب خود را در 1917 انجام داد و البته به نقل از گورباچف گفت که توافق برای از بین بردن سلاح های هسته ای با غرب انجام گرفته، دورنمای خوبی برای از بین بردن سلاح های شیمیایی حاصل شده است! توافق با غرب برای جلوگیری از تقابل نظامی صورت گرفته و در مناطق مختلف دنیا مناقشات خونین دارد به پایان می رسد و ...
و البته حضرت امام(ره) که درک اشتباه گورباچف و اعضای کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی را از متن نامه خود دیدند به شوارد نادزه اشاره کوتاهی کردند که «به گورباچف بگویید من می خواستم جلوی شما یک فضای بزرگتری باز کنم، دریچه ای به دنیای بزرگ... محور اصلی پیام من آن بود، امیدوارم بار دیگر ایشان در این زمینه تلاش نمایند.»