نگرانی های رهبر انقلاب
آنهایی که با ادبیات سروکار دارند، به ویژه آنهایی که ادبیات انقلاب برایشان دغدغه است، گلایه ها و توصیه های رهبر معظم انقلاب در این باره را بارها شنیده اند. آنجایی که ایشان فرموده اند: «این انقلاب، با این عظمت و ابعاد و آثار علمی، از لحاظ ارائه مبانی فکری خودش، یکی از ضعیف ترین و کم کارترین انقلاب ها و بلکه تحولات دنیاست. وقتی انقلاب اکتبر تحقق پیدا می کند، در طول ده پانزده سال، آن قدر کتاب و فیلم و قصه و جزوه در سطوح مختلف، راجع به مبانی فکری این انقلاب نوشته می شود که در کشورهایی که باد آن انقلاب به آن ها رسیده، دیگر مردم احتیاجی ندارند که از کتاب های آن ها استفاده کنند! آن قدر فضای ذهنی پر شده است که روشنفکرهای خود کشورها می نشینند راجع به مبانی ارزشی و فکری آن ها کتاب می نویسند! در سه چهار دهه گذشته، چقدر ایرانی ها درباره مبانی فکری انقلاب شوروی، به زبان فارسی کتاب نوشتند؛ چون دیگر اشباع شده بودند؛ یعنی آن ها آن قدر نوشتند که همه روشنفکرهایی که به نحوی از لحاظ فکری با آن ها ارتباط پیدا می کردند، از لحاظ فکری اشباع می شدند و بعد یک آدم مثلا دست به قلم و بافکر و روشنفکری، خودش می جوشید و مطالبی، غیر از ترجمه های فراوانی که از آثار آن ها می شد، می نوشت. ما چه کار کرده ایم؟ کاری که ما در این زمینه کرده ایم، واقعا خیلی کم است. گاهی انسان دلش نمی آید که بگوید در حد صفر، چون واقعاً کسانی با اخلاص کارهایی کرده اند؛ اما اگر نخواهیم ملاحظه این جهات عاطفی را بکنیم، باید بگوییم یک ذره بیشتر از صفر. سال ها از انقلاب می گذرد؛خوب بود که صدها نویسنده اسلامی، مبانی انقلاب را بنویسند. می بایست تربیت می کردیم، که نکردیم.... (1) دغدغه های رهبر معظم درباره معرفی انقلاب اسلامی ایران و بیان مفاهیم و ارزشهای این رویداد بزرگ معاصر به همین جا ختم نمی شود. «گمان می کنم که هیچ تاریخی از انقلاب اکتبر شوروی نمی تواند گویایی آن رمان هایی را که در باب این تاریخ نوشته شده، داشته باشد. اگر شما این رمان ها را خوانده باشید، می فهمید چه می گویم. مثلا رمان دن آرام را در نظر بگیرید. نمی دانم شما آقایان این رمان را خوانده اید یا نه. این رمان، یکی از رمان های تبلیغاتی مارکسیست ها در دوران اختناق رژیم شاه بود. این کتاب با اینکه رمان بود، اما به عنوان تبلیغ آن را به همدیگر می دادند و مطالعه می کردند!... این ها به قدری خوب نوشتند و انقلاب را خوب تصویر کردند که شما در این کتاب ها می توانید ابعاد این انقلاب به آن عظمت را پیدا کنید. البته نقطه ضعف هایش را هم در همین کتاب ها می شود فهمید؛ اگر چه آنکه نوشته، به عنوان نقطه ضعف ننوشته است. ما در این مقوله چه نوشتیم؟ (2)
تاریخچه داستان انقلاب
نگاهی به تاریخ بیان این فرمایشات از سوی رهبر انقلاب، این سؤال را ایجاد می کند که آیا حضرت آقا هنوز هم همین انتقادات را وارد می دانند؟ برای بررسی این موضوع بد نیست نگاهی به کارهای انجام شده در حوزه ادبیات انقلاب داشته باشیم. یکی از این فعالیت ها برگزاری جشنواره داستان انقلاب است.
آغاز جشنواره بدون برگزیده
این جشنواره که امسال در گام سوم قرار دارد از سال 1386 فعالیت خود را آغاز کرد. اولین دوره این جشنواره در حالی برگزار شد که هیچ برگزیده ای را معرفی نکرد و تنها به تقدیر از سه عنوان کتاب که حالا هر سه آنها منتشر شده اند بسنده کرد. کتاب های «اشک آخر» از سیدهاشم حسینی، «تالار پذیرایی پایتخت» از محمدعلی گودینی و «سه گانه شاهانه» از محمدکاظم مزینانی که در زمان چاپ عنوان «شاه بی شین» برای آن انتخاب شد. این آثار در حالی به عنوان برگزیده معرفی نشده و تنها مورد تقدیر قرار گرفتند که بعد از انتشار مورد توجه دیگر جوایز ادبی بودند. «تالارپذیرایی پایتخت» در دهمین دوره جایزه کتاب فصل برگزیده شد و در جایزه ادبی جلال تقدیر شد. از طرفی برگزیده نشدن هیچ اثری در جشنواره داستان انقلاب، شعار «تلاش برای جهانی شدن ادبیات انقلاب» را مورد تردید قرار داد. از آن جهت که این سؤال مطرح می شود اگر ادبیات انقلاب شایسته مطرح شدن در سطح جهان را دارد پس چگونه است که در جشنواره های داخلی و به ویژه جشنواره ای که با موضوع انقلاب است هیچ اثری به عنوان برگزیده معرفی نمی شود.
معرفی برگزیده
برای رفع تردید
شاید برای رفع این تردید و نیز زنده نگاه داشتن جشنواره (بعضی بر این باورند جشنواره ادبی که برگزیده نداشته باشد، می میرد)، برگزارکنندگان جشن داستان انقلاب، در دومین دوره این جایزه ادبی آثاری را به عنوان برگزیده معرفی کردند. آثاری که حالا در آستانه برگزاری سومین دوره این جشنواره خبر انتشار آنها در چند روز آینده به گوش می رسد. «فصل کبوتر» نوشته فتاحی، «گل سنگ» از سیدهاشم حسینی، «تفنگ پدر بر بام های تهران» اثر حسن بهرامی و «چقدر حرف می زند» نوشته فریبا انیسی چهار رمانی هستند که در دومین دوره جشنواره داستان انقلاب برگزیده و شایسته تقدیر شدند و در روزهای آینده (به گفته ناشر این کتاب ها پیش از برگزاری دوره سوم) منتشر می شوند. از مهمترین اتفاقات دوره دوم هم می توان به افزایش جوایز مادی آثار برگزیده اشاره کرد. براساس اعلام دبیرخانه دومین جشنواره، در این جایزه و در بخش «رمان و داستان بلند انقلاب» به اثر برگزیده مبلغ «40 میلیون ریال»، اثر برتر مبلغ «30میلیون ریال» و اثر تقدیری مبلغ «20میلیون ریال» اهدا شد. در بخش «داستان کوتاه انقلاب» نیز به اثر برگزیده مبلغ «10میلیون ریال»، اثر برتر مبلغ «هفت میلیون و 500هزار ریال» و اثر تشویقی مبلغ «پنج میلیون ریال» اختصاص یافت.
تأکید بر نام حوزه هنری
اما گام سوم این جشنواره را شاید بتوان نقطه تثبیت آن دانست. این جشنواره حالا خود را به عنوان یکی از مهمترین جوایز ادبی کشور معرفی کرده است. تا آنجا که گاه شنیده می شود بعضی از ارگان هایی که در دوره اول جشنواره تمایل زیادی به مشارکت در آن نداشتند، حالا در دوره سوم پیشگام حمایت از آن شده اند. شاید به همین دلیل است که پایگاه خبری هنری (به عنوان برگزارکننده این جشنواره) در خبرهایی که از جشنواره داستان انقلاب منتشر می کند تاکید زیادی بر برگزاری آن توسط مرکز آفرینش های ادبی حوزه هنری داشته و دیگر ارگان ها را مشارکت کننده جشنواره معرفی می کند.
بانی داستان انقلاب
درجشنواره داستان انقلاب بیش از همه این امیرحسین فردی است که نقش آفرینی می کند. او به سبب مسئولیتش در زمان آغاز به کار این جشنواره در دوره اول (او در آن زمان مسئول کارگاه قصه و رمان مرکز آفرینش های ادبی حوزه هنری بود) به نوعی به عنوان بنیانگذار و دبیر این جشنواره شناخته می شود. برهمین اساس جای تعجب ندارد که از بارورشدن جشنواره بیش از همه، او خوشحال باشد. او که به گفته خودش دغدغه داستان انقلاب تقریبا از حدود یک دهه قبل همراهش بوده و اکنون خوشحال است که دوران ثمردهی آن را می بیند. فردی بیش از آغاز این جشنواره گفته بود: «حادثه عظیمی در این مملکت به نام انقلاب اسلامی صورت گرفته که متأسفانه آثار درخور شأن این حادثه بزرگ، هنوز خلق نشده است. دراین زمینه، یکی از دغدغه های من این است که نسل قدیم نویسندگان را متوجه رسالت خودشان کنم. خیلی از نویسندگانی که درحال حاضر هم می نویسند و در سنین پختگی قرار دارند، در متن انقلاب بزرگ شده اند. اینها کسانی هستند که درمتن انقلاب حضور داشته اند. احساس می کنم هر نویسنده ای که دراین کشور زندگی می کند، به نوعی بدهکار انقلاب اسلامی است و باید بدهی اش را به انقلاب بپردازد. هر نویسنده لازم است حداقل یک کتاب، درکارنامه خود درباره انقلاب داشته باشد. این کار مشکل و پیچیده نیست.» فردی البته همان موقع قول حمایت از آثار داستانی با موضوع انقلاب را داده بود؛ «کارگاه قصه و رمان دراین زمینه حمایت بسیار جدی ای خواهدکرد، خصوصا به لحاظ مالی که در حال حاضر، قابل قیاس با هیچ جای دیگر نیست. ما از یک اثر خوب و درخور شأن انقلاب اسلامی، حمایت خواهیم کرد و شخصا دراین راه نهایت سعی و تلاشم را به کار خواهم گرفت.»
فردی که هم اکنون مدیرمرکز آفرینش های ادبی حوزه هنری است، داستان «جشن داستان انقلاب» را این گونه تعریف می کند: «ماجرای داستان انقلاب از آنجا شروع شد که ما وقتی صحنه ادبیات داستانی کشورمان را بررسی کردیم، دیدیم که برای اکثر موضوعات مبتلا به جامعه ما یک نهاد، ارگان یا جایگاهی هست که از آن حمایت کند و تنها چیزی که حمایت نمی شود و باید حمایت شود همان داستان انقلاب است. اصلا یک امر فراموش شده است. این رویداد بزرگ تاریخ ما که یک حادثه بزرگ جهانی بود به عقیده بنده در ادبیات داستانی ما هیچ جایگاهی ندارد. غفلت بزرگی پیش آمده و کسی به آن نپرداخته، چون آن قدر هم بدیهی بود، که کسی آن را ندیده و به آن توجه نشده است. برهمین اساس ما جشن بزرگ داستان را طراحی و در حوزه هنری مقدمات برگزاری آن را فراهم کردیم.» بر همین اساس او زادگاه جشن بزرگ انقلاب را حوزه هنری، دفتر آفرینش های ادبی و کارگاه قصه و رمان می داند.
امیرحسین فردی البته در آغاز یک جریان ادبی بی سابقه نیست. دو سال پیش از انقلاب، زمانی که هیچ کس فکرش را هم نمی کرد او جریان بچه های مسجد جوادالائمه را ایجاد کرد. جریانی که حالا خروجی آن یکی از مهمترین جایزه های ادبی کشور یعنی جایزه شهید حبیب غنی پور است. البته این جریان نویسندگانی همچون محمد ناصری، شهید غنی پور و... را هم تحویل داده است. فردی بر این باور است: «جریان داستان انقلاب شعاع گسترده ای دارد. ان شاء الله این جشنواره خیلی گسترده تر از برنامه ها و جریان های پیشین برگزار شود.»
نویسندگان چه می گویند؟
جشنواره داستان انقلاب، از آغاز تاکنون نویسندگان متعددی را همراه خود داشته است. نویسندگانی که گاه در جایگاه شرکت کننده، گاه به عنوان برگزارکننده و گاه در کسوت داور، این جشنواره را همراهی کردند. بر این اساس نظرات آن ها می تواند در ادامه راه جشنواره کمک شایانی کند.
تاکید بر به کارگیری خلاقیت
خسرو باباخانی، که به عنوان یکی از داوران بخش نوجوان سومین جشنواره داستان انقلاب معرفی شده، یکی از همان نویسندگانی است که در این حوزه صاحب نظر است. او معتقد است: «داستان انقلاب با برگزاری جشنواره آن توسط کارگاه قصه و رمان مرکز آفرینش های ادبی حوزه هنری، پس از سال ها جنب و جوش تازه ای را آغاز کرده است.»
باباخانی سپس درباره چرایی راه اندازی بخش نوجوانان در جشنواره این گونه توضیح می دهد: «در سال های گذشته آثاری مرتبط با گروه سنی نوجوان به دست مان می رسید، اما از آنجا که بررسی آن ها در میان آثار بزرگسال عادلانه نبود، پیشنهاد شد بخش جداگانه ای برای داستان های انقلاب گروه سنی نوجوان در نظر گرفته شود.»
وی ویژگی های داستان انقلاب برای نوجوانان را هم این گونه برمی شمرد: «در حوزه نگارش داستان برای این گروه سنی، سوژه ها محدود ترند و باید با استفاده از خلاقیت هنری نویسنده به آن ها پرداخته شود. به نظرم کاربرد پیرنگ های پیچیده و درون گرا برای این گروه مناسب نیست و بهتر است داستان ها، آیینه ای از خود نوجوانان باشند.»
این نویسنده درباره چگونگی توجه به وقایع انقلاب در داستان ها خاطرنشان می کند: «ابتدا باید اطلاعات جامعی از حوادث به نوجوانان ارایه شوند. این در حالی است که برخی نویسندگان این حوزه از اطلاعات محدودی برخوردارند و قصه ها را براساس شنیده ها می نویسند. نویسندگان نباید به وقایع سال های 1356 و 1357 بسنده کنند. مبارزات انقلابی از دهه 1340 آغاز شده و بنابراین به اندازه دو دهه فعالیت مبارزاتی، سوژه برای نوشتن وجود دارد.»
فرم و درون مایه تازه
فیروز زنوزی جلالی که یکی از داوران بخش بزرگسال سومین جشنواره داستان انقلاب است، هوشمندی را نقطه تمایز نویسندگان می داند تا در قالب فکر، فرم و نگاه تازه به موضوع انقلاب بپردازند و اثر شاخص خلق کنند.
به گفته وی، اگر قرار است اثر نویسنده ای انتخاب شود، باید خلاقیت و نوآوری او در آن داستان و رمان دیده شود.
وی با اشاره به اهمیت ایده های نو برای انتخاب آثار شاخص در این جشنواره تصریح می کند: «در هر جشنواره آثاری شاخص و برترند که فکر، حرف، موضوع و فرم نو داشته باشند. درواقع اگر قرار است اثر نویسنده ای منتخب شود، باید خلاقیت و نوآوری او در آن داستان و رمان دیده شود.»
او نگارش داستان هایی با مضمون مسائل پیش گفته و تکراری را مناسب ادبیات انقلاب نمی داند و می گوید: «موضوع انقلاب با فرم و درون مایه تازه برای مخاطب جذاب می شود. نویسنده هوشمند باید این روزنه را برای ارایه موضوع با نگاه تازه پیدا کند و تلاش نویسندگان آن ها را از یکدیگر جدا می کند. نویسنده یعنی کسی که بنایی ایجاد کند و به سهم خود دریچه و طرح تازه ای در آن بیافریند. دلیل این که نویسندگی را «عرق ریزی روح» می دانند، این است که نویسنده در کار خود هوشمندی به خرج دهد و حرف تازه ای بزند.»
داستان های
ماجرا محور نوشته شود
محسن پرویز، که در دوره های قبل جشنواره داستان انقلاب، در کسوت معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، از مشارکت کنندگان جدی این جشنواره بوده است، حالا به عنوان داور، سومین جشنواره را همراهی می کند. او این جشنواره را الگوی مناسبی برای سایر جشنواره های ادبی می داند که در کشور برگزار می شوند. به اعتقاد این نویسنده هدف از برگزاری جشنواره ها تقدیر از آفرینندگان آثار هنری و ادبی و ارایه الگوی تازه برای تشویق نویسندگان آثار مرتبط با هر حوزه است.
وی اضافه می کند: «تجربه برگزاری جشنواره داستان انقلاب با هدف تشویق نویسندگان، نشان داده با وجود این که جوایز آن کمتر از برخی جشنواره های دیگر است، اما توانسته علاقه نویسندگان را برای قلم زدن در این حوزه افزایش دهد.»
پرویز که یکی از داوران بخش بزرگسال سومین جشنواره داستان انقلاب است می گوید: «گرچه هنوز آثار رسیده به دبیرخانه این جشنواره در مرحله غربالگری به سر می برند، اما مطمئنا باید برای رسیدن به مرحله داوری از حداقل هایی برخوردار باشند.»
خالق کتاب «آن روز در کنار تو» درباره این ویژگی های حداقلی این گونه توضیح می دهد: «گاهی برخی از افراد آثاری را می نویسند که به لحاظ هنری و برخورداری از چارچوب های داستان نویسی، قدرت کافی را ندارند. بنابراین می توان طرح، قصه، نوآوری در زاویه دید و سوژه داستان را از ویژگی هایی دانست که در هر اثر قابل بررسی اند.»
وی با اشاره به آثار داستانی مرتبط با حوزه انقلاب خاطرنشان می کند: «معمولاً داستان های این حوزه، مقطع روزهای پیروزی انقلاب را دربر می گیرند و برای رهایی از این محدودیت، باید به آثار و نتایج ناشی از انقلاب اسلامی نیز پرداخته شود.»
محسن پرویز جذابیت برخی از آثار مرتبط با دفاع مقدس را به دلیل ماجرا محور بودن آن ها می داند و تصریح می کند: «لازم است که درباره انقلاب نیز داستان های ماجرا محور نوشته شوند. یعنی شخصیت های هر قصه درگیر ماجراهایی شده و درعین بیان حوادث، کنش داشته باشند.»
پیشنهاد نویسنده برگزیده
سیدهاشم حسینی برای جشنواره داستان انقلاب چهره شناخته شده ای است. این نویسنده جوان در اولین دوره جشنواره با کتاب «اشک آخر» هدف تقدیر قرار گفت و در دوره دوم هم با کتاب «گل سنگ» برگزیده شد.
به اعتقاد حسینی نفس برگزاری جشنواره داستان انقلاب حرکت مثبتی است، چراکه پیش از این فراخوان های بسیاری در حوزه داستان دفاع مقدس منتشر می شد، اما در زمینه انقلاب کار چندانی صورت نگرفته بود.
وی می افزاید: «به نظر می رسد هنوز زود است درباره کیفیت و چگونگی برگزاری جشنواره قضاوت کنیم، اما با این حال من ترجیح می دادم به جای تعیین موضوع و انتشار فراخوان برای نگارش داستان، آثار منتشر شده درباره انقلاب، هدف بررسی قرار می گرفتند. برهمین اساس آثاری در دایره داوری قرار می گرفتند که نویسنده با نظر خود به سراغ نگارش آن ها رفته و هدف شرکت در جشنواره نبوده است.»
این نویسنده که در سومین دوره جایزه داستان انقلاب نیز شرکت کرده است تصریح می کند: «در واقع ویژگی برگزاری جشنواره داستان انقلاب این است که نویسندگانی که فکر نگارش اثری درباره موضوع موردنظر جشنواره را دارند به نوشتن تشویق می کند.»
سیدهاشم حسینی درباره شکل حمایت از برگزیدگان جشنواره نیز اظهار می کند: «این مسئله که آثاری برگزیده منتشر می شوند، اتفاق خوبی است، اما کافی نیست و بهتر بود در کنار چاپ، تبلیغاتی هم صورت بگیرد.»
به شرط شتاب زده نبودن
عبدالمجید نجفی که بیشتر او را به عنوان نویسنده کودک و نوجوان می شناسند می گوید: «ترجمه آثار برگزیده جشنواره داستان انقلاب، نسبت به جوایز این جشنواره برای شرکت کنندگان در این رقابت می تواند شوق انگیزتر باشد.»
به باور این نویسنده و کارشناس فرهنگی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، هر حرکتی در رابطه با ادبیات داستانی چه به شکل برگزاری سمینار و چه به شکل برگزاری جشنواره، به رشد ادبیات داستانی کمک می کند و تأثیرگذاری اش را در حیطه فرهنگ نشان می دهد.
برهمین اساس او می گوید: «برگزاری جشنواره داستان انقلاب به شرط شتاب زده نبودن و کارشناسانه بودن، می تواند در روند رو به رشد ادبیات داستانی مؤثر باشد؛ منتهی کیفیت داستان ها و نحوه برگزاری در هر چه بهتر شدن جشنواره مؤثر است.»
نجفی با بیان اینکه به دلیل فعالیتش در حوزه کودک و نوجوان، به شدت از اضافه شدن بخش نوجوان در این جشنواره استقبال کرده است، درباره جوایز جشنواره هم می افزاید: «اگرچه جوایز مادی جشنواره می تواند یکی از بخش های تشویقی و مؤثر در ایجاد انگیزه باشد، اما فکر می کنم اگر بخشی از جوایز را برای ترجمه به زبان های دیگر قرار بدهیم، جنبه تشویقی خوبی خواهد داشت. در واقع می توان در کنار بخش مادی، جوایزی این چنینی قرار داد.»
این نویسنده در ادامه با بیان اینکه داوران معمولاً کسانی هستند که داستان نویسند و چارچوب ها را می شناسند، می افزاید: «باید مثل زمانی که معلمان مدارس، سربرگ های امتحانی را پاره می کردند تا نام دانش آموز را نبینند، داوران این جشنواره هم بدون دانستن نام نویسنده، اثر را با قضاوت عادلانه بررسی کنند و برای انتخاب هایشان هم دلیل داشته باشند.»
پانوشت:
1- دیدار با مجمع نمایندگان طلاب حوزه علمیه قم- 7آذر ماه سال68
2- دیدار با وزیر و مسئولان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی- 4آذر ماه سال71
-------------------------------------------------------
طه راستین
کیهان