مهدى جوانمرد
1)نگرش فرایندی
وقفه ای که در سال های پس از دفاع مقدس در تعریف مطلوب جایگاه و منزلت اجتماعی بسیجیان و قابلیت های عملی آنان در عرصه های سیاست، فرهنگ و اقتصاد بروز کرده تا حدی ناشی از این واقعیت است که جنبه غالب در برخورد با این پدیده بزرگ جهان معاصر، بیشتر رویکرد «عاطفی» و «عرفانی» بوده و در زمینه مطالعات اجتماعی و تحقیقات استراتژیک کار چندانی صورت نپذیرفته است. با انتخاب یک تحلیل منطقی می توان نقش بسیج را به عنوان یک نیروی مردمی، متکی به ایمان، فراگیر و گسترش یافته در تمامی عرصه ها و فضای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، نظامی، فنی و جغرافیایی کشور، بهتر درک کرد.
نگرش عاطفی مشتمل بر جنبه های ادبی و شاعرانه، تغزل و ابراز احساسات عاطفی در قالب نظم و نثر و بیان خاطره و امثال این ها بوده که البته در حد خود برای زنده نگه داشتن عواطف مردم نسبت به قهرمانی ها و ایثارگری های بسیجیان موثر بوده است، اما طبیعی است که چنین جنبه ای ضمن برخورداری از تأثیرات مثبت مذکور، می تواند خط مشی روشنی درخصوص چگونگی مشارکت اجتماعی بسیجیان در اداره نظام ارائه کند. در این مبحث بایست بیشتر به جنبه های ملموس و پیکره خارجی و اجتماعی این پدیده پرداخت.
در رویکرد عرفانی نیز بسیجی به عنوان یک «انسان کامل» که تجلی عالی ترین صفات است معرفی می شود. در این دیدگاه، مفهوم بسیجی تداعی گر خوبی ها و جلوه های ایثار و فداکاری است و بسیجی انسان وارسته ای است که به هیچ چیز در این دنیا جز خدا وابسته نیست. هر چند نگرش عرفانی که ظهور متعالی و تکامل یافته رویکرد عاطفی است، یکی از کارآمدترین نگرش ها برای تعریف بسیجی است، ولی نباید دو نکته زیر را نیز از نظر دور داشت:
اولاً در عرصه تحقیق و مطالعه، تنها محققی می تواند از این رویکرد بهره مند شود که اهل عرفان و برخوردار از روحیه و ذوق و زمینه های عرفانی باشد.
ثانیاً نتایج حاصل از نگرش عرفانی صرفاً جنبه خصوصی داشته و غیرقابل تعمیم به دیگران است. بنابراین، برای به کارگیری بسیجیان نمی توان توسط این رویکرد با دیگران و از جمله مدیرانی که وظیفه مدیریت و بهره گیری از این منبع عظیم نیروی انسانی را در عرصه های اجتماعی به عهده دارند، به سادگی به تفاهم رسید.
در نگرش اجتماعی و مدیریتی، بیشتر از این جنبه سوال می شود که مجموع این انسان های کامل به چه کار می آیند و چه مشکلی را از سازمان اجتماعی حل می کنند؟ به نظر می رسد که دلیل گرایش برخی مدیران نظام به برخورد موقتی و ابزاری با این نهاد بزرگ و عدم بهره گیری از قابلیت های آن، نتیجه طبیعی عدم تبیین ابعاد اجتماعی بسیج بوده باشد.
تردید برای ایجاد تحول در رویکرد استراتژیک مدیریتی به این موضوع، عموماً ناشی از این باور است که گروه های از جنگ برگشته به رشد پدیده هایی چون خشونت و انسداد سیاسی کمک می کنند، اما بسیج و بسیجی صرفاً به افرد مشخصی که در طول دفاع مقدس به جبهه های جنگ اعزام شده اند، اطلاق نمی گردد. امام خمینی(ره) بسیج و بسیجی را یک اصل کلی و عمومی تاریخی دانسته و می فرمایند: «بسیج لشکر مخلص خداست که دفتر تشکل آن را همه مجاهدین از اولین تا آخرین امضا نموده اند.» بنابراین، دامنه بسیج بسیار گسترده و شامل همه مدافعان اسلام است. در واقع؛ بسیج همان نیروی مومن و مسلمانی است که برای دفاع از ارزش های الهی ایثار می کند.