فرزان شهیدى
شورای امنیت در تاریخ 4 فروردین 1390 قطعنامه 1973 را درباره منطقه ممنوعه پروازی در لیبی با 10 رأی مثبت و پنج رأی ممتنع (چین، روسیه، آلمان، هند و برزیل) به تصویب رساند. کمتر از دو روز پس از تصویب این قطعنامه جنگنده های فرانسوی به مواضع نیروهای قذافی حمله کردند.
مهمترین مفاد قطعنامه 1973 عبارت است از: درخواست استقرار آتش بس فوری و پایان کامل خشونت، حملات و سوء رفتار با غیرنظامیان، ممنوعیت همه پروازها بر فراز لیبی به منظور حمایت از غیرنظامیان، صدور مجوز به اعضای سازمان ملل جهت اتخاذ همه اقدامات لازم برای حمایت از غیرنظامیان از جمله در بنغازی، تشدید تحریم تسلیحاتی لیبی و درخواست از دبیرکل سازمان ملل برای تعیین یک هیأت هشت نفره از متخصصان برای کمک به نظارت بر اجرای تحریم علیه لیبی.
تمرکز رسانه ها بر جنگ لیبی در حالی است که فشار و سرکوب علیه شیعیان بحرین همچنان ادامه دارد، اما غرب ترجیح داده است با از میان برداشتن دیکتاتور لیبی، موضوع بحرین را از کانون توجه رسانه ها خارج کند.
از یک سو ممنوع ساختن منطقه ممنوعه پروازی در لیبی چالشی عمده برای کشورهای غربی است زیرا با اجرأی دقیق این مصوبه امکان سقوط جنگنده های ناتو و به اسارت درآمدن خلبانان آنها وجود دارد. به همین علت بود که از ابتدای طرح موضوع در شورا، آمریکایی ها اعلام کردند که اجرای این طرح پیچیده بوده و لازم است ابتدا سیستم پدافند هوایی لیبی خنثی شود.
از سوی دیگر اشاره قطعنامه به عدم صدور مجوز برای اشغال خارجی به دنبال مخالفت برخی از کشورها از جمله کشورهای عربی و اسلامی صورت گرفته است. صراحت قطعنامه در این زمینه به دلیل کسب رأی لازم در شورا برای تصویب قطعنامه و اطمینان دادن به کشورهای منطقه است که هدف اشغال لیبی نیست. به همین دلیل است که آمریکا، انگلیس و فرانسه اصرار دارند که نیروی نظامی کشورهای عربی در این عملیات شرکت کرده و یا حداقل در مخارج آن سهیم باشند تا این طور به نظر نیاید که غرب یک بار دیگر به یک کشور اسلامی حمله کرده است.
از طرفی رأی ممتنع آلمان به قطعنامه، وجود شکاف در غرب را در زمینه مقابله با رژیم قذافی به روشنی آشکار ساخت. موضع رسمی آلمان در دادن رأی ممتنع این بود که این کشور مخالف شرکت در یک جنگ در شمال آفریقا است. البته مسائل داخلی آلمان از جمله انتخابات این کشور و مخالفت مردم با شرکت در جنگ دلیل اصلی عدم همراهی آن کشور با آمریکا، انگلیس و فرانسه بوده است.
به نظر می رسد غرب نگران تکرار تجربه بوسنی در لیبی می باشد. در جنگ بوسنی دست صرب ها برای ارتکاب هر گونه جنایتی در این کشور باز بود و غرب نظاره گر نسل کشی مسلمانان بود، اما زمانی که برخی از نیروهای خارج از دایره اروپا وارد عرصه نظامی بوسنی شدند و نیروهای مسلمان را آموزش داده و تجهیز کردند، کشورهای غربی برای کنترل اوضاع و خارج نشدن بوسنی از دایره اختیار خود، تصمیم به دخالت نظامی در این کشور گرفتند. در لیبی نیز برخی از کشورهای اسلامی تلاش دارند به نیروهای انقلابی لیبی کمک کنند، لذا نگرانی از موفقیت انقلابیون خارج از مشارکت غربی ها، آنان را وادار به دخالت نظامی در لیبی کرد.
به لحاظ اقتصادی یکی از مهمترین دلایل دخالت غرب در لیبی به موضوع منافع نفتی و رقابت بر سر طلای سیاه بازمی گردد. غربی ها قصد دارند با تسریع در پایان دادن به جنگ در لیبی از بالا رفتن بهای نفت جلوگیری کنند و در عین حال در نظام آینده این کشور، دیگر جایی برای شرکت های چینی که سران آن از قدافی حمایت کرده اند، وجود نداشته باشد. به این ترتیب راه برای حضور شرکت های غربی و به خصوص آمریکایی که غایب بزرگ نفت ارزشمند لیبی هستند، هموار خواهد شد.
و بالاخره انتقام گیری از رهبر لیبی به عنوان یکی از انگیزه های مهم غرب در حمله نظامی به این کشور محسوب می شود. هر چند قذافی طی سال های اخیر در برابر غرب نرمش زیادی نشان داد، اما کشورهای اروپایی و آمریکا در طول دهه 80 و 90 قرن گذشته به نوعی با رژیم قذافی درگیر بوده اند از جمله موضوع تجهیز ارتش آزادی بخش ایرلند شمالی در حمله علیه منافع انگلیس، حمله به چاد به عنوان متحد فرانسه در سال 1982 جهت تصرف معادن اورانیوم، سرنگونی هواپیمای آمریکایی پان امریکن بر فراز لاکربی در سال 1988 و بالاخره فعالیت های هسته ای لیبی.
تعلل غربی ها در اعلام ممنوعیت پرواز بر فراز لیبی در ابتدای حملات هوایی قذافی علیه مخالفان، این پیام را برای رژیم داشت که می تواند با خیال راحت مخالفان و غیر نظامیان را از هوا و زمین به خاک و خون بکشد چرا که منافع غرب در سایه این اقدامات تأمین می شد.
در هر حال پیش بینی آینده لیبی کار دشواری است. هم اکنون غربی ها بر لزوم خروج نیروهای قذافی از شرق لیبی تأکید می کنند، جایی که از نظر ذخایر نفتی بسیار غنی است. به نظر می رسد که غرب یا مایل نیست قذافی به طور کامل ساقط شود و یا قادر به انجام چنین کاری نیست.
در چنین شرایطی وضعیت لیبی شاهد حالت نه جنگ و نه صلح خواهد بود که عملاً زمینه تقسیم این کشور را به دو بخش شرقی و غربی ایجاد خواهد کرد. بی تردید چنین اتفاقی به دنبال تجزیه جنوب سودان، برای جهان اسلام خسارت بار خواهد بود. به نظر می آید بهترین گزینه برای حل بحران لیبی ادامه نهضت و مقاومت مردمی و اعمال فشار بر رژیم قذافی بدون لشکرکشی به این کشور می باشد تا در نهایت مردم لیبی بدون دخالت خارجی سرنوشت خود را تعیین کرده و از دیکتاتوری چهل ساله قذافی رهایی یابند.