بصیرت :یکی از راهبردهای مهم حوزه تصمیم گیری کاخ سفید استفاده از مراکز فکری و پژوهشی در پیشبرد سیاست های بین المللی آمریکا در مناطق مختلف جهان می باشد. به همین منظور، ایالات متحده، مراکز بین المللی مطالعاتی متعددی را در این خصوص ایجاد کرده است تا از این رهگذر بتواند علاوه بر رفع چالش های بین المللی خود، بستر حضور گسترده ایالات متحده را در سطح بین المللی فراهم نماید؛ یکی از این مراکز، بنیاد جرمن مارشال آمریکا(GMF) می باشد، لذا در این نوشتار تلاش شده تا با معرفی و بررسی فعالیت ها و برنامه های راهبردی این موسسه فکری، نقش آن در حوزه تصمیم سازی کاخ سفید مورد کنکاش و تحلیل قرار گیرد.
پیشینه تأسیس بنیاد جرمن مارشال آمریکا
پس از جنگ جهانی دوم خطر جدی و مهمی برای آمریکا به وجود آمد و آن هم نفوذ کمونیسم در پی فروپاشی اقتصادی اروپایی غربی بود. در نتیجه آمریکا به سرعت وارد عمل شد و تصمیم به جلوگیری از این امر گرفت. به همین منظور، جرج مارشال، وزیر امور خارجه آمریکا در پایان جنگ دوم جهانی در پنجم ژوئن 1947 میلادی طی نطقی پیشنهاد کرد این کشور برای بازگرداندن ثبات اقتصادی اروپای بعد از جنگ جهانی دوم، کمک های مالی و تجهیزاتی خود را به کشورهای آسیب دیده ارسال کند. بودجه طرح مارشال 12میلیارد دلار بود که آمریکا با صرف این هزینه ضمن احیای اقتصاد اروپای غربی پایه های نفوذ خود در این کشورها را نیز استوارتر ساخت و پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) که به دنبال اجرای طرح مارشال منعقد شد، حضور نظامی آمریکا را در اروپا تثبیت کرد.
پس از آن دولت آمریکا مصمم شد تا قدرت نرم افزاری و سخت افزاری خود را علاوه بر اروپا، در سراسر جهان گسترش و سیطره دهد. در سال 1972، کنگره آمریکا به منظور حفظ و تقویت حضور قدرتمند آمریکا در هر دو سوی اقیانوس اطلس و به عنوان یک یادبود دائمی به طرح کمک های مارشال (Marshall Plan assistance)، بنیاد جرمن مارشال را با بودجه اولیه «ویلی برانت»، صدر اعظم آلمان تأسیس کرد.
بنیاد جرمن مارشال (GMF)، از همان آغاز تأسیس، تمرکز فعالیت های خود را بر روی توسعه نفوذ آمریکا در اروپا قرار داد. پس از سقوط دیوار برلین در سال 1989، بنیاد جرمن مارشال به سرعت برنامه ها و فعالیت های خود را بر روی مرکز و شرق اروپا متمرکز کرد، به طوری که در طول دهه 1990 در کمک به انتقال دموکراسی در این منطقه نقشی اساسی ایفا کرد. امروزه، بنیاد جرمن مارشال به عنوان یک مرکز مستقل در خصوص سیاست های عمومی و کمک های مالی کاخ سفید در راستای توسعه نفوذ ایالات متحده در سراسر جهان فعالیت می کند.
اهم فعالیت های بنیاد جرمن مارشال آمریکا
بنیاد جرمن مارشال آمریکا (German Marshall Fund of the United States)، یک موسسه غیر انتفاعی است که با حمایت مالی کنگره در حوزه سیاست های عمومی آمریکا و ساختار سیستماتیک کمک های مالی ایالات متحده به جریان های همسو در سطح بین المللی فعالیت می کند. مهم ترین رویکرد این بنیاد راهبردی، ظرفیت سازی برای همکاری میان آمریکا و اروپا بر روی مسائل فرا آتلانتیک و جهانی منطبق با سیاست های کاخ سفید می باشد. در واقع بنیاد جرمن مارشال(GMF) در پی آن است تا سیاست های جهانی را با اهداف و راهبردهای ایالات متحده همراه سازد. در این راستا، یکی از مأموریت های مهم این بنیاد راهبردی، تقویت نهادهای دموکراتیک و پشتیبانی از اصلاحات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و در نهایت براندازی نظام های سیاسی متعارض با اهداف آمریکا از طریق منازعه غیر خشونت آمیز و حمایت از گروه های مدنی و اعتراض های منتج به انقلاب های رنگین می باشد.
بنیاد جرمن مارشال آمریکا (GMF) در راستای مأموریت اصلی خود یعنی گسترش لیبرال دموکراسی و سیطره جهانی آمریکا، راهبرد ها و برنامه های کارکردی خود را در گستره سرزمینی اروپا، آمریکای لاتین، آسیا، آفریقا، خاورمیانه، منطقه آسیای مرکزی و قفقاز، حوزه بالکان، در دو محور برنامه های سیاسی و سیاست خارجی و پروژه های بنیاد های دموکراسی ساز تقسیم بندی شده است.
مهم ترین برنامه های بخش سیاسی و سیاست خارجی عبارتند از برنامه سیاست اقتصادی (Economic Policy) که با هدف تقویت همکاری های فرا آتلانتیک و توسعه سیاست های اقتصادی آمریکا در موضوعاتی چون بررسی مشکلات اقتصادی آمریکا، تحلیل ساختار قدرت های اقتصادی دنیا مانند چین، پاسخ به چالش های اقتصادی در قرن بیست و یکم و... تمرکز مطالعاتی دارد؛ برنامه سیاست خارجی و جامعه مدنی(Foreign Policy Civil Society) یکی دیگر از برنامه های این بخش است که با راه اندازی دفتر بلگراد در منطقه بالکان در سال 2003 و دفتر بخارست در حوزه دریای سیاه در سال 2007، در جهت تقویت و توسعه همکاری کشورهای اروپای شرقی و مرکزی با آمریکا و همچنین تقویت جامعه مدنی و نهادهای دموکراتیک در این کشور ها فعالیت می کند. رویکردهای مهم این برنامه کمک های مالی به جریان های سیاسی و اجتماعی همسو با آمریکا، برگزاری نشست های تخصصی با حضور شخصیت های برجسته کاخ سفید و کنگره، اعطای بورسیه تحصیلی به دانشجویان کشورهای این حوزه، نفوذ در رسانه های جمعی و... می باشد؛ برنامه مهاجرت و یکپارچه سازی (Immigration Integration) یکی دیگر از فعالیت های راهبردی بخش سیاسی است که در اوایل دهه نود راه اندازی شد و در مسائلی چون گسترش بستر نرم افزاری آمریکا در حوزه های مدیترانه ای و خاورمیانه، یکپارچه سازی اجتماعی و فرهنگی در مناطق مورد هدف، بررسی چالش های مهاجرتی در اروپا و آمریکا و... تمرکز مطالعاتی دارد؛ آکادمی آتلانتیک (Transatlantic Academy) یکی دیگر از برنامه های این بخش است که گفته می شود از ابتکارات منحصر به فرد بنیاد جرمن مارشال است که در مسائلی چون حمایت مالی از تحقیقات و پروژه های پژوهشی ویژه و همچنین اولویت های مهم آمریکا درسال، در اختیار قرار دادن نتایج تحقیقات به طور سیستماتیک به تصمیم سازان،ارتباط اعضای کنگره و مقامات دولتی آمریکا، برگزاری دوره های 10 ماهه پژوهشی و بحث و مذاکره دانشجویان با رهبران سیاسی، اقتصادی و علمی آمریکا و مقامات اروپا و... تمرکز دارد؛
برنامه آرم همایش ها (Signature Conferences) یکی دیگر از برنامه های مهم این بخش است که در آن همایش هایی سالیانه در خصوص بررسی چالش های سیاسی و اقتصادی جهانی با حضور شخصیت های برجسته آمریکایی و اروپایی و همچنین صاحبان تراست های اقتصادی جهانی برگزار می شود. لازم به ذکر است که این همایش های سالیانه با حمایت و میزبانی نهادهای دموکراسی ساز بنیاد جرمن مارشال آمریکا(GMF) چون انجمن سالیانه بروکسل(annual Brussels Forum)، انجمن مارشال در امور آتلانتیک (The Marshall Forum on Transatlantic Affairs)، انجمن استکهلم چین (The Stockholm China Forum) و همچنین بانک مرکزی سوئد، بنیاد استینت (The STINT Foundation)، بنیاد سه قرن (Tercentenary Foundation) برگزار می شود. نکته مهم دیگر اینکه همایش های سالیانه ناتو (NATO Conferences) با حضور اعضا و مسئولان آن توسط این برنامه انجام می شود و کنفرانس های قبلی ناتو در ریگا، لتونی، بخارست، رومانی، استانبول ترکیه از مهم ترین آنها بوده است.
برنامه روند های آتلانتیک (Transatlantictrends) یکی از برنامه های مستقل و مهم بنیاد جرمن مارشال آمریکا (GMF)است که در در سال2002راه اندازی شده و در خصوص برگزاری نظرسنجی در مورد مسائل مربوط به سیاست های عمومی و سیاست خارجی آمریکا، رویدادهای جاری بین المللی و نگرش کلی جامعه عمومی آمریکا و غرب در رابطه با مواضع کاخ سفید در آمریکا و 12 کشور اروپایی فعالیت می کند. لازم به ذکر است که نتایج نظرسنجی های برنامه روندهای آتلانتیک در اوایل ماه سپتامبر هر سال منتشر می شود؛ برنامه دموکراسی و جامعه مدنی (Democracy Civil Society) یکی دیگر از برنامه های این بنیاد راهبردی است که با سابقه 20 ساله با تمرکز بر کمک به تقویت دموکراسی سازی در اروپای مرکزی و شرقی و حمایت های مالی از جریان های سیاسی و اجتماعی در حوزه بالکان و دریای سیاه در خصوص تحکیم سیاست های آمریکا در منطقه اروپای مرکزی و شرقی فعالیت دارد؛ برنامه امنیتی و دفاعی (Security Defense) از دیگر برنامه های بنیاد جرمن مارشال آمریکا است که در موضوعاتی چون گسترش همکاری ها میان آمریکا و اروپا در مباحث امنیتی، بررسی چالش های آمریکا در قرن بیست و یکم، چگونگی تأثیر خیزش مجدد آسیا بر سیاست خارجی آمریکا، چالش های اقتصادی و گزینه های پیش روی متحدان آتلانتیک و... تمرکز مطالعاتی دارد. شایان ذکر است که حوزه های مطالعاتی منطقه ای در این برنامه عبارتند از: افغانستان، خاورمیانه، ناتو، آسیا، قفقاز، شمال آمریکا، ترکیه، منطقه دریای سیاه، ایران و منطقه بالکان.
برنامه دیدگاه پژوهش (Opinion Research) یکی دیگر از برنامه های مهم بنیاد جرمن مارشال آمریکا(GMF) است که در آن هر سال دو نظرسنجی از افکار عمومی جامعه آتلانتیک در مجموعه ای از مسائل داخلی و خارجی گرفته می شود که نتایج آن در اختیار سیاست گذاران، مقامات دولتی، محافل دانشگاهی، روزنامه نگاران و رسانه ها قرار می گیرد.
همان طور که قبلاً اشاره شد، بنیاد جرمن مارشال آمریکا(GMF) در کنار فعالیت های پژوهشی خود دارای نهادهایی است که در آن پروژه های دموکراسی سازی در سراسر جهان و همچنین تقویت و بسط ارزش های لیبرال دموکراسی پیگیری می شود که مهم ترین آنها عبارتند از: بنیاد دموکراسی سازی بالکان (Balkan Trust for Democracy) که با حمایت مالی 36 میلیون دلاری کنگره از آن به دنبال دموکراسی سازی در اروپای شرقی و ادغام آن در اروآتلانتیک است. گفته می شود این بنیاد با آژانس بین المللی توسعه ایالات متحده (USAID) و بنیاد چارلز استوارت موت (the Charles Stewart Mott Foundation) در خصوص کمک های مالی به جریان های اجتماعی و سیاسی همکاری می کند؛ بنیاد دریای سیاه (Black Sea Trust) یکی دیگر از نهادهای دموکراسی این بنیاد راهبردی است که به منظور ارتقای سطح همکاری های منطقه ای آمریکا با کشورهای حوزه دریای سیاه در حوزه هایی چون حمایت از جریان های مدنی، تقویت بنیادهای دموکراتیک، حمایت از محافل سیاسی و دانشگاهی و... تمرکز دارد؛ انجمن بروکسل(Brussels Forum) یکی دیگر از پروژه های دموکراسی سازی بنیاد جرمن مارشال آمریکا (GMF) است که نشست های سالیانه در سطح بالایی با حضور سیاستمداران برجسته و منتفذین آمریکایی و اروپایی سیاسی در خصوص چالش های راهبردی پیش روی جامعه آتلانتیک برگزار می کند. از دیگر فعالیت های مهم این انجمن حمایت مالی از شبکه ها و جریان های سیاسی، اجتماعی همسو با آمریکا در سطح بین المللی و همچنین گسترش نهادهای لیبرال دموکراسی می باشد؛ پروژه گروه های مطالعاتی کنگره ای (Congressional Study Groups) یکی از مهم ترین نهاد های دموکراسی سازی بنیاد راهبردی مارشال است که با حمایت مستقیم کنگره آمریکا راه اندازی شده و بر روی تعامل فکری و سیاسی آمریکا با برخی از کشورها در جهت همگام سازی با سیاست های کاخ سفید تمرکز دارد. گروه مطالعات کنگره ای آلمان (Congressional Study Group on Germany) و گروه مطالعات کنگره ای ترکیه (Congressional Study Group on Turkey) از مهم ترین آنها می باشند؛ پروژه گروه بیست در اقتصاد جهانی(G02 in the Global Economy) یکی دیگر از پروژه های بنیاد مارشال است که در خصوص بحران اقتصادی جهانی و پیامدهای طولانی مدت برای روابط فرا آتلانتیک آمریکا، اولویت های سیاست های آمریکا در سال های آینده، بررسی چالش های مربوط به عدم توازن جهانی، اصلاح نهادهای مالی جهانی، بررسی گروه 20 در ابتکار عمل اقتصاد جهانی، نقش گروه02 در سیاست های اقتصادی و مسائل مختلف جهانی و ...تمرکز مطالعاتی دارد.
نتایج فعالیت مطالعاتی بنیاد راهبردی مارشال در قالب گزارش های سالیانه (Annual Reports) در اختیار مقامات کنگره و کاخ سفید، محافل علمی و دانشگاهی و رسانه های جمعی قرار می گیرد.
لازم به ذکر است، دفتر مرکزی بنیاد جرمن مارشال آمریکا در واشنگتن، دی سی است. علاوه بر این، بنیاد راهبردی مارشال (GMF) دارای شش دفتر در اروپا است که در شهرهای برلین، پاریس، بروکسل، بلگراد، آنکارا و بخارست راه اندازی شده اند. همچنین گفته می شود، این بنیاد دارای نمایندگی های کوچکتری در براتیسلاوا، تورین و استکهلم می باشد.
مراکز وابسته به بنیاد جرمن مارشال آمریکا
کمک های مالی درقالب حمایت از جریان های سیاسی و اجتماعی و نهادهای آموزشی یکی اولویت ها و مأموریت های اصلی بنیاد مارشال آمریکا GMF)) است. به همین منظور بنیاد مارشال مراکزی را به وجود آورده که بیش از پیش به دنبال گستره نفوذ آمریکا در سطح جهانی و تقویت نهادهای دموکراتیک می باشند. مهم ترین این مراکز عبارتند از: بنیاد همکاری های منطقه ای حوزه دریای سیاه (The Black Sea Trust for Regional Cooperation ) که بر روی ارتقای همکاری های منطقه ای آمریکا با حوزه دریای سیاه، حضور موثر آمریکا در بخش های مدنی و رسانه های مستقل و حرفه ای حوزه دریای سیاه، ترویج ارزش های لیبرال دموکراسی و... تمرکز دارد؛ بنیاد دموکراسی بالکان (Balkan Trust for Democracy) از دیگر مراکز وابسته به بنیاد مارشال است که با هدف تسریع در یکپارچه سازی منطقه بالکان در ساختارهای اروآتلانتیک در بلگراد استقرار داشته و در خصوص تقویت نهادهای دموکراتیک و حمایت های مالی و آموزشی در آلبانی، بوسنی و هرزگوین، بلغارستان، کرواسی، کوزوو، مقدونیه، مولداوی، مونته نگرو، رومانی و صربستان فعالیت می کند؛ مرکز راهنمای عملکرد کمک های مالی برای داوطلبان (Grantmaking Guidelines for Applicants) یکی دیگر از مراکز وابسته به بنیاد مارشال آمریکا (GMF) است که در حوزه حمایت های مالی از نهادهای آموزشی و تخصیص بودجه بورسیه های تحصیلی در سراسر جهان فعالیت می کند؛ تیم های مطالعاتی آتلانتیک (Transatlantic Study Teams) یکی دیگر از مراکز وابسته به بنیاد مارشال می باشد که در حوزه هایی چون تجزیه و تحلیل رویدادهای جهانی، تعامل با مقامات و سیاستمداران برجسته، برگزاری نشست های تخصصی و... فعالیت می کند.
عملکرد بنیاد جرمن مارشال آمریکا در روند تاریخی
بنیاد مارشال آمریکا (GMF) که با هدف سیطره آمریکا بر جهان پا به عرصه سیاسی آمریکا گذاشت، نقش مهمی در خارج کردن کشورهای اروپای شرقی از ایدئولوژی کمونیسم و تقویت نهادهای دموکراتیک در این منطقه داشته است. همچنین گفته می شود بنیاد مارشال، یکی از مهم ترین نهادهای اجرایی دکترین نظم نوین جهانی آمریکا می باشد که هدف آن سلطه ایالات متحده بر شرق اروپا، منطقه پاسیفیک و آسیای میانه و به ویژه منطقه خاورمیانه و خلیج فارس و دیگری نفوذ بر اتحادیه اروپا و دادن نقش پارلمانی به سازمان ملل و سلطه بر این سازمان جهانی بوده است.
بنیاد مارشال آمریکا در پروژه خاورمیانه بزرگ با حمایت های مالی خود از جریان ها و گروه های سیاسی و اجتماعی همسو در منطقه نقش مهمی در اصلاحات اقتصادی و ورود به سیستم باز بازار، نهادسازی مدنی و تجدید ساختار اداری، مدرن سازی آموزشی و پرورش، فعال کردن رسانه های هم جهت با آمریکا و... داشته است. همچنین به دنبال یک سلسله رفرم های اقتصادی از قبیل تأسیس صندوق توسعه اقتصادی با هدف سرمایه گذاری در امور زیربنایی و تغییرات اساسی در سیستم مالی در کشورهای منطقه و نوسازی سیستم بانکی و کاهش موانع گمرکی زمینه برای نفوذ اقتصادی ایالات متحده فراهم بوده و «طرح مارشال پاکستان» از مهم ترین رویکردهای بنیاد مارشال آمریکا در این حوزه بوده است.
بنیاد مارشال آمریکا همچنین تمرکز ویژه ای بر روی تحولات ایران خصوصاً رویدادهای سیاسی و اجتماعی دارد. به طوری که این بنیاد همواره از جریان اصلاحات در ایران حمایت کرده است که مواضع آن در «حمایت از جریان فتنه» در تحولات پس از انتخابات دهم ریاست جمهوری به خوبی روشن و مبین است. حتی گفته می شود مقادیر قابل ملاحظه ای از هزینه های شبکه های ماهواره ای معاند توسط این بنیاد تأمین می شده است.