درآمدی بر نگاه رسانه‌ای به بسیج (بخش دوم)

* رسانه یا وسایل ارتباط جمعی
تعریف رسانه به صرف ریخت نگری و بدون توجه به نگاه جامعه شناختی آن، که موجب تأثیر گذاری و تأثیر پذیری منشورگونه ای را فراهم می سازد، میسر نیست. با نگاه به نظریه های ارتباطی در حوزه علوم ارتباطات و دیدگاه های جامعه شناسان در این خصوص، باید گفت رسانه از نگاه صاحب نظران هنوز واجد تعریف جامع و مانع نشده است. «رسانه» اسم آلت است از مصدر «رسانیدن» و به معنی «وسیله رسانیدن» است و در اصطلاح علوم ارتباطات اجتماعی، مقصود از رسانه وسیله رساندن پیام از پیام دهنده به پیام گیرنده است.
تعریف رسانه از روی اولین و ساده ترین مدل ارتباطی آن، همان چیزی است که وسیله یا عامل شرایط ساز بین فرستنده پیام و گیرنده پیام است و پیام از طریق یا به وسیله آن ارسال می شود. «بسیاری نیز از اثر گذاری وسیله انتقال پیام بر فرایند ارتباطی سخن به میان آورده اند. لیکن در این تأثیر، حدی است و نباید چندان بر آن تأکید شود که در ورطه ماده گرایی گرفتار آییم.»
در نتیجه رسانه وسیله ایجاد ارتباط یا همان انتقال پیام است اما وسیله ای است که در فرایند انتقال پیام می تواند تأثیر گذار هم باشد که میزان و چگونگی تأثیر آن مسلماً جای بحث جدی دارد. در این خصوص، از یک سو جامعه شناسان و از سویی سیاست ورزان فلسفه گرا از منظرهای مختلف آن را مورد بررسی و تحلیل قرار داده اند که همه جای تأمل جدی دارد؛ منتهی این وسایل امروز ایجاباً جزء زندگی ما شده اند و فرض جدایی از آنها ناممکن نیست، اما به صورت جمعی نزدیک به ناممکن می نماید. برای شناخت بهتر و بیشتر ابزار یا وسایل ارتباط جمعی یا همان رسانه می توان آنها را به رسانه های سنتی، مدرن و نوین تفکیک کرد.
* رسانه‌های سنتی
نگاه به گذشته نه چندان دور، روشنگر مسیر طی شده در زندگی ای است که با وسایل ارتباط جمعی خاص خود شکل گرفته و بر آن سامانه، جهان امروزین ما به سامان رسیده است. شاید بتوان برای جوامع مختلف وسایل و ابزار های رسانه ای دیگری نیز سراغ کرد؛ اما در تاریخ فرهنگی، اجتماعی ایران اسلامی «عمده ترین مراکز ارتباطات سنتی عبارتند از: مساجد، تکایا و حسینیه ها، مجالس روضه خوانی و وعظ و خطابه، حوزه های علمیه، بازارها، قهوه خانه ها، زورخانه ها، عتبات متبرکه، حمام های عمومی، میدان گاه ها و بازارچه های محلی، کاروان سراها ... هر کدام از این مراکز در طول تاریخ، کارکرد های خاص خود را داشته اند و در عین حال، در بسیاری از مواقع به ویژه در مقاطع حساس تاریخی، به صورت یک شبکه ارتباطی مشترک عمل کرده اند. شاید بیشترین پیوند و ارتباط را بتوان بین مراکز ارتباطی مذهبی از قبیل حوزه های علمیه، مساجد، تکایا و مجالس وعظ و خطابه با «بازار» یافت که در طول ادوار مختلف به دلایل فرهنگی، اقتصادی و سیاسی نه تنها سست نشده، بلکه مستحکم تر نیز گردیده است. حتی از نظر جغرافیایی نیز معمولاً ترکیب بازار، مسجد و تکیه و حتی مدارس و حوزه های علمیه در یک مجموعه قرار داشته است.