احزاب سیاسی ایران (بخش صد و هشتم)

تألیف: ولى‌الله بهرامى
تنظیم: عبدالله شمسى
نهضت آزادی پس از دوم خرداد 76
نهضت آزادی پس از حماسه دوم خرداد 1376 و انتخابات ریاست جمهوری، از شعارهای اصلاح طلبانه خاتمی قاطعانه حمایت کرد. این گروه سیاسی، در انتخابات مجلس ششم نیز که پیروزی قاطع با اصلاح طلبان بود، همین رویکرد را در پیش گرفت. دلیل حمایت نهضت آزادی از اصلاح طلبان این بود که شعارهای آنها را با اندیشه های خود همخوان می دید. از این رو، نهضت آزادی ضمن استفاده از فضای به وجود آمده برای مطرح کردن دوباره خود ، به فعالیت آشکار روی آورد و به نشر اندیشه های لیبرالی خود پرداخت. دکتر یزدی دبیر کل نهضت خوشحالی خود از فضای پدید آمده را این گونه بیان می کند:
«ما قسم نخورده ایم که همیشه و تا ابد به عنوان اپوزیسیون عمل کنیم و قسم هم نخورده ایم که با هر کس در دولت باشد به صرف این که در دولت است مخالفت کنیم، خیر. بدیهی است که اگر برنامه هایی که مطرح می شود با برنامه هایی که نهضت (آزادی) ارائه داده و می دهد همخوانی داشته باشد از آن حمایت می کنیم حتی اگر به ما اجازه فعالیت ندهند.»(1)
بعد از دوم خرداد، نهضت آزادی فعالیت های خود را در قالب های مختلف آغاز کرد. این تشکل، در این برهه، با بیانیه های ساختارشکنانه و طرح شبهات گوناگون، وارد میدان جنگ با ولایت فقیه شد و آن را موضوعی اختلافی میان علما دانست که فاقد وجاهت قانونی و شرعی است و خودکامگی و استبداد را به دنبال دارد.(2)
همچنین در بیانیه ای، نامه معروف حضرت امام درباره عدم صلاحیت نهضت آزادی برای کارهای اجرایی، قضایی و قانون گذاری را در شأن امام ندانست و آن را فاقد دلیل و مدرک شمرد.(3)
افزون بر بیانیه ها و سخنرانی ها و مصاحبه هایی که به صورت آشکار انجام می پذیرفت، نهضت آزادی برای گسترش فعالیت های خود ضمن جذب نیرو و سازماندهی، از مجموعه های پوششی شناخته شده، برای ترویج عقاید خود بهره می برد. از جمله این مجموعه ها، «ائتلاف جبهه ملی- مذهبی ها» بود که در سال 1378 تشکیل شد. این تشکیلات، دو رکن اساسی داشت: نهضت آزادی و شورای فعالان ملی - مذهبی. به عبارت دیگر، چهار نفر در رأس این ائتلاف بود که دو نفر آن از اعضای نهضت آزادی بودند. ائتلاف ملی - مذهبی ها تا آنجا پیش رفت که اسلام، پیامبر (صلی الله علیه و آله)، کعبه، حج و همه اصول و فروع اسلام را انکار کرد، مذهب شیعه را ادامه زرتشتی گری دانست و به بدترین شکل به ائمه اطهار توهین می کرد که قلم از نوشتن آنها شرم دارد.(4)
رحمانی، از اعضای ملی مذهبی، ضمن توهین به رسول اله (ص) می گوید:
«ما در دین انسان کامل نداریم، محمد بارها مورد انتقاد در قرآن واقع شده است، ولی ما اساساً جرأت نداریم یا حتی اختیار نداریم، یا توانش را نداریم یا ظرفیتش را نداریم که به انسان کامل انتقاد کنیم.»
وی با نفی اسلام به عنوان دین جهان شمول می گوید:«اسلام دنیا و آخرت را نمی تواند به هم پیوند بزند. دنیا و آخرت ما غارتی است؛ یعنی یک حاجی بازاری غارت می کند، یک رئیس این را غارت می کند و یک چیزی به آخوند می دهد حلال می شود، می رود بهشت.»(5)
آقای سحابی با صراحت اعلام می کند که طیف ملی مذهبی، برای افراد مقام مقدس قائل نیست. وی می گوید:
«آدم ها و حتی معصومین خود به خود بدون نظارت مردم و به طور اصولی، در معرض انحراف هستند.» آقای پیمان نیز با نفی مطلق بودن و کامل بودن قرآن، با صراحت می گوید «قرآن نیز قابل نقد عقلی و تجربی است و خود قرآن نیز در آیات بسیاری دعوت به آن کرده است.»(6)
از مجموعه های پوششی دیگر نهضت آزادی، «کانون نشر حقایق» در مشهد و «جمعیت تلاش گران» و «دفتر پژوهش های محک» در زنجان که هر سه در سال 78 راه اندازی شد، «جمعیت توسعه فرهنگی» در تبریز و تشکیلات مشابه در استان های اصفهان، شیراز و اهواز و... بود.
همه این گروه ها، با نشر اکاذیب و افترا و تهمت بستن به نهادهای حکومتی، تشویش اذهان عمومی و در یک عبارت تبلیغ علیه نظام را همت اصلی خود قرار داده بودند. این تشکل ها، واقعیات جامعه را وارونه جلوه می دادند و با ایجاد بدبینی به نظام و خسته و فرسوده کردن روحیه مردم و تفرقه افکنی و افشاندن بذر اختلاف میان مردم و حاکمیت، زمینه را برای بحران فراهم می آوردند.
نهضت آزادی و گروه های هم سوی با آن در این دوره، در مقابله با نظام، هیچ خط قرمزی را باقی نگذاشتند تا جایی که به صورت علنی با گروه های مخالف نظام همکاری و به این همکاری افتخار می کردند. آنها همچنین ارتباط های پنهان و آشکار با بیگانگان را آغاز کردند که شرکت در کنفرانس ضدانقلابی برلین در سال 79 در آلمان، نمونه ای از این ارتباط ها بود.(7)
سرانجام بسیاری از اعضای نهضت آزادی در اتهام اقدام علیه امنیت کشور، ارتباط با بیگانگان، شرکت در کنفرانس های گروه های مخالف و تبلیغ علیه نظام جمهوری اسلامی از طریق بیانیه، مصاحبه با رسانه های داخلی و خارجی و سخنرانی های مختلف دستگیر و محاکمه شدند.
به طور کل، جامعه مدنی، تساهل و تسامح، اصلاحات، توسعه سیاسی و... ادبیات مشترک دولت سید محمدخاتمی و نهضت آزادی بود. در مورد اصلاحات، اعضای نهضت آزادی، با توجه به نزدیکی ای که میان خود و دولت می دیدند، برای گرفتن مجوز فعالیت به وزارت کشور مراجعه کردند که وزارت کشور اجازه فعالیت رسمی آنها را منوط به تشکیل حزبی با نام جدید که خلاف نظر امام بود، دانست. به هر حال در بستر این دوران، نهضت آزادی توانست به بسیاری از اهداف خود برسد.
از سال 84 به بعد، شیوه نهضت آزادی درباره نظام تغییر کرد. حاصل سخن این که در این دوران، یعنی از سال 84 مخالفت آنها شکل آشکارتری به خود گرفت؛ ضمن این که سعی می کردند گروه های دیگر را نیز با خود همراه نمایند. آقای ابراهیم یزدی یک دوره سه ماهه از 30 بهمن 86 تا 5 خرداد 87 به آمریکا سفر کرد و پس از بازگشت، به صراحت استراتژی براندازی نظام را مطرح کرد. وی در مصاحبه ای در 23 خرداد 87 به سایت خبری روز چنین گفت: «الان زمان آن است که عملکرد نظام مبتنی بر نظام ولایت فقیه را مورد ارزیابی قرار بدهیم. ما معتقدیم که مشکل اساسی ایران، در سیستم ولایت فقیه است.»(8)
در مرداد سال 86، سازمان مجاهدین انقلاب، از سران نهضت آزادی برای سخنرانی در کنگره دوازدهم خود دعوت کرد. یزدی در خصوص پیوند مشترک نهضت آزادی با سازمان مجاهدین انقلاب و حزب مشارکت و کارگزاران می گوید: ما از این که گروه های سیاسی، آرام آرام به واقع گرایی نزدیک می شوند خوشحالیم. گروه هایی که 10 سال پیش، مرزبندی خودی و غیرخودی را ابداع کرده بودند، امروز به این نتیجه رسیده اند که این مرزبندی ها واقع بینانه نیست. کارگزاران امروز با ده سال پیش متفاوتند.(9)
در همین سال، شاخه جوانان حزب مشارکت، از محمد توسلی رئیس دفتر سیاسی نهضت آزادی برای سخنرانی دعوت کرد. در آذر 86، جلسات هم اندیشی، به میزبانی نهضت آزادی با حضور نمایندگانی از دفتر تحکیم وحدت برگزار گردید و در این نشست تصریح شد که مشکل امروز کشور، اصل ولایت فقیه است.(10)
به خاطر تأثیر فکری نهضت برافکار احزاب کارگزاران، مجاهدین انقلاب اسلامی، مشارکت و دفتر تحکیم وحدت، و...، بسیاری از مواضع این احزاب و گروه ها به نهضت آزادی نزدیکی بیشتری پیدا کرد. با صف واحد و نامزد واحد و با برنامه ریزی هماهنگ، در انتخابات دهم ریاست جمهوری وارد صحنه شدند و زمینه آشوب و اغتشاش را فراهم کردند. سرانجام تعدادی از سردمداران این گروه ها به اتهام اقدام علیه امنیت ملی و بسترسازی برای آشوب و اغتشاش دستگیر شدند.(11)
پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.