اسماعیل علوی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، موج بیداری اسلامی که در اکثر کشورهای اسلامی به وجود آمده بود، ترکیه را نیز تحت تأثیر قرار داد و حرکت های اسلامی در عرصه های مختلف، خصوصاً حرکت زنان محجبه این کشور و تلاش برای رفع ممنوعیت هایی که برای آنان وجود داشت، مردم ترکیه را برای قبول حزب اسلامگرای عدالت و توسعه به رهبری «رجب طیب اردوغان» ترغیب کرد. در پی پیروزی حزب «عدالت و توسعه» و در پی اجرای سیاست های مثبت اقتصادی این حزب در ترکیه، شاهد رفاه اجتماعی و کاهش بیکاری در این کشور مسلمان بودیم که این مسأله در بعد داخلی این کشور سبب محبوبیت فراوان حزب عدالت و توسعه و شخص اردوغان شد و در بعد سیاست خارجی نیز، سران این حزب با نزدیکی به کشورهای اسلامی، هم در داخل و هم در خارج از این کشور، توانستند محبوبیت هایی کسب کنند. تا کنون مهم ترین محورهای سیاست خارجی دولت اردوغان به ویژه در دوره اول حضور وی در این منصب، سیاست تنش زدایی، گسترش همکاری با کشورهای اسلامی، تنش صفر با همسایگان (به صفر رساندن مشکلات با همسایگان )، سرمایه گذاری در کشورهای خاورمیانه بوده است، اما اخیراً و در دور جدید حاکمیت این حزب، تفاوت هایی در نگاه اردوغان و همفکرانش را در سیاست های خارجی این کشور شاهدیم که نشان از فاصله گرفتن ترکیه از همسایگان و نزدیکی به غرب است. از آنجا که در این دوره، ما شاهد تحولات بنیادین در خاورمیانه هستیم و کشور ترکیه نیز به دنبال ایفای نقش در این تحولات است؛ در این مقطع، سران ترک به زعم خود با مدنظر قرار دادن منافع کشورشان، سیاست های خویش را پیرامون تحولات منطقه با رویکرد جدید طراحی کرده اند.
اگر چه سیاست اصلی ترکیه در عرصه سیاست خارجی بنا بر گفته «عبدالرضا راشد» (کارشناس ارشد مسائل ترکیه) «نگاه در غرب به سوی شرق» است، اما در عین حال نباید فراموش کرد که جهت گیری کلی و اصلی سیاست خارجی ترکیه در خاورمیانه، چون همیشه، هماهنگی و هم سویی با سیاست های آمریکا و رژیم صهیونیستی است؛ اگر چه اردوغان با اتخاذ تاکتیک های مختلف سعی در همکاری و مراوده با کشورهای همسایه و اسلامی هم دارد. سیاستی که مورد پسند آمریکا و رژیم صهیونیستی نیز هست و این کشورها، به دلیل نقش و جایگاه تأثیرگذار ایران و اندیشه های ملهم از انقلاب اسلامی در منطقه، با درک جایگاه خاص ایران در منطقه، به دنبال مطرح ساختن الگوی دیگری در منطقه برای فرافکنی و غیرواقعی جلوه دادن تحولات هستند که به نظر می رسد، مناسب ترین گزینه برای آمریکا و غرب، کشور ترکیه است، چرا که آمریکایی ها، نه تنها از رهبری ترکیه و شعارهای زمامداران آن در مخالفت با برخی از سیاست ها هیچ ترسی ندارند، بلکه حتی از آن حمایت نیز می کند.
به نظر می رسد، اتخاذ سیاست دوگانه از ترکیه در منطقه خاورمیانه، در راستای تأمین منافع کوتاه مدت و بلندمدت این کشور در جهان و منطقه است. بی تردید دولت ترکیه در حال حاضر، ضمن حفظ رابطه سنتی خود با غرب و رژیم صهیونیستی، به دنبال ایفای نقش خود، به عنوان یک بازیگر فعال درمسائل منطقه ای و جهانی است.
این امر، موجب سردرگمی حزب عدالت و توسعه در سیاست خارجی آن شده است. دولتمردان فعلی ترکیه در یک دو راهی بزرگ و پیچیده، گیر افتاده اند. اظهارات ضد و نقیض اردوغان و دولتمران ترکیه در این برهه هم، نشانگر همین سردرگمی دولتمردان ترک است. می توان گفت که حزب «عدالت و توسعه» یک دوره مشکل را پیش روی خود خواهد داشت. از سویی، کشورهای عربی، به سردمداری آل سعود و با حمایت غرب درصدد ایجاد یک بلوک از کشورهای اسلامی سنی مذهب هستند و در این راه خیلی سعی دارند تا ترکیه را نیز با خود همراه کنند، اما ترکیه هیچ تمایلی ندارد که در این بلوک قرار بگیرد، زیرا حضور ترکیه در این بلوک، عدم حضورش را در سایر مناطق در پی خواهد داشت. در مجموع و بنا به گفتار و رفتار دولتمردان ترکیه می توان گفت، هم اکنون جهت گیری کلی و اصلی سیاست خارجی ترکیه در خاورمیانه هماهنگی و هم سویی با سیاست آمریکا و رژیم صهیونیستی است؛ اگرچه اردوغان بااتخاذ تاکتیک های متفاوت، سعی در تعامل با کشورهای همسایه و اسلامی هم دارد! تاکتیکی که جز دوری این کشور از همسایگان و کشورهای مسلمان منطقه، هیچ دستاوردی برای مسئولان ترکیه در بر نخواهد داشت و آن را روز به روز از کشورهای مسلمان و منطقه دورتر خواهد کرد، چرا که جمع نقیضین امری محال است و ادامه روند سیاست های فعلی از سوی سران ترکیه، به سردرگمی بیشتر این کشور در سیاست خارجی آن خواهد انجامید و بر پیچیدگی های مسائل منطقه خواهد افزود.