احزاب سیاسی ایران (بخش صد و بیست و چهارم)

1- پیش از پیروزی انقلاب اسلامی
1/1- عملکرد سیاسی
درست است که رهبران و شماری از اعضای نهضت آزادی، از همان بازماندگان جبهه ملی بودند، اما برخی اصول اسلامی را در مبارزات خود دخالت می دادند. آیت الله طالقانی در ایجاد این زمینه فکری در آنها بسیار موثر بود.
بر پایه همین فکر و بر خلاف جبهه ملی، نهضت آزادی توانست در سال های اول تأسیس، مواضع خود را در مقابل اقدامات رژیم به خصوص لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی و انقلاب سفید روشن کند که در این مرحله عملکرد قابل قبولی ارائه کرد.
نهضت آزادی در مقابل تصویب لایحه انجمن های ایالتی(1) در آبان 1341، با صدور اعلامیه ای با عنوان «دولت از هیاهوی انتخابات انجمن های ایالتی چه خیالی دارد؟» تصریح کرده بود: مسلم است که دل آقایان برای آزادی و حق انتخاب کردن کسی نسوخته و به هیچ وجه قصد اعطای حق به زن ها یا مردها و اجرای انتخابات صحیح و واگذاری کارها به مردم در میان نیست، بلکه هدف، سرگرم کردن مردم، ملعبه قرار دادن ناموس دینی و ملی و رویارویی زن و مرد است. نهضت در ادامه این اطلاعیه، از «خواهران ارجمند» خواست که فریب این حرف ها را نخورند و در اعلامیه دیگری نیز از روشن بینی و شهامت علما سپاسگزاری کرد و قیام عمومی و منطقی و دینی روحانیت را ستود.(2)
شورای نهضت آزادی در سوم بهمن 1341درباره رفراندوم «اصول انقلاب شاه و مردم» بیانیه ای، با عنوان«ایران در آستانه یک انقلاب بزرگ» صادر کرد. در این اعلامیه به چهار سوال «کی انقلاب می کند؟ چرا می کند؟چگونه می کند؟ و چه نتایجی حاصل می شود؟» به طنز پاسخ داده بود که شاه به جای مردم انقلاب می کند و علت اصلی این انقلاب نیز هوشیاری اعلی حضرت محمدرضاشاه است که بسیار باهوش، نقشه کش و موقع شناس است.
در پایان این بیانیه آمده بود: «شاه رفراندوم مصدق را غیرقانونی می دانست و حال نیز به همان دلیل اگر شاه شخصاً در رفراندوم شرکت می کرد، حتماً رأی منفی می داد. این بیانیه باعث شد که در روز چهارم بهمن و پس از آن سه نفر از بنیانگذاران و اعضای بلندمرتبه نهضت آزادی دستگیر و به زندان محکوم شوند.»(3)
هر چند تعدادی از اعضای اصلی نهضت آزادی در قیام پانزده خرداد 1342 در زندان باقی مانده بودند ولی اعضای جوان نهضت، در روز نوزدهم خرداد 1342 با انتشار اعلامیه ای، شاه را به خاطر جسارت به حضرت امام و کشتار پانزده خرداد محکوم کردند. آنها همچنین در پیامی به مناسبت چهلم شهدای پانزده خرداد، از مهاجرت علما به تهران پشتیبانی کردند.(4) سران نهضت آزادی در زندان مسئولیت این اطلاعیه ها را نیز نپذیرفتند و حتی نهضت آزادی در اطلاعیه ای آنها را تکذیب کرد، با این حال، حضرت امام در 21 فروردین 1343 از زندانی شدن آقای طالقانی و بازرگان اظهار ناراحتی کرد و هنگام محکومیت آنها نیز در بیانیه ای حمایت خود را از آنها اعلام کرد.(5) بنابراین در مجموع می توان گفت که عملکرد سیاسی نهضت در این دوره به نوعی مثبت بوده است.
به موازات زندانی شدن رهبران نهضت آزادی، فعالیت این جنبش به خاموشی گرایید. این روند حتی پس از آزادی همه رهبران آن در سال 1346 ادامه پیدا کرد؛ به گونه ای که تا سال 1356 هیچ گونه فعالیت سیاسی از نهضت آزادی در داخل کشور مشاهده نشد. البته در این فاصله گروهی از افراد و دانشجویان خارج از کشور وابسته به نهضت آزادی، از جمله شهید چمران، قطب زاده، یزدی و... که با امام در نجف و یا با روحانیان انقلابی در تماس بودند، به علت فضای آزاد خارج از کشور فعالیت های سیاسی از قبیل دادن اطلاعیه، انجام سخنرانی و راه پیمایی علیه رژیم پهلوی داشتند که دکتر یزدی این فعالیت ها و برنامه ها را جدا از نهضت آزادی داخل کشور می داند.(6)
نهضت آزادی در دی ماه 56، با تأسیس جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر، بار دیگر به فعالیت سیاسی روی آورد. این جمعیت از افراد ناهمگون تشکیل شده بود، در اعتقاد به فعالیت های «معتدل و قانونی» در چهارچوب قانون اساسی ایران و اعلامیه جهانی حقوق بشر مشترک بودند. سقف خواسته های نهضت آزادی در این زمان، آزادی انتخابات بود. به همین جهت وقتی رژیم پهلوی اعلام کرد با برگزاری انتخابات موافق است، نهضت آزادی سر از پا نشناخته، آن را مائده الهی شناخت و کوشید که امام و رهبران نظام را قانع کند که از شعار سرنگونی پهلوی دست بردارند.(7) حتی بازرگان به پاریس نزد امام رفت و به آن حضرت گفت: «خوب است قدم به قدم جلو برویم و حالا شاه را نگهش داریم و سلطنت بکند و حکومت نکند.»(8)
امام به شدت این تز را رد کرد. به هر حال، تمام اسناد گواهی می دهد که فعالیت سیاسی نهضت آزادی در سال 56 برای حفظ و نگهداری رژیم پهلوی و جلوگیری از سقوط آن بوده است. اسناد لانه جاسوسی که بعدها به همت دانشجویان پیرو خط امام منتشر شد، گوشه ای از فعالیت های نهضت آزادی برای حفظ رژیم پهلوی را به نمایش گذاشت. بنابراین، عملکرد سیاسی این گروه در این مقطع منفی است.(9)
نهضت آزادی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، با بیگانگان ارتباط داشت. این ارتباط برای سرنگونی رژیم پهلوی نبود، بلکه چنان که از اسناد لانه جاسوسی برمی آید، برای جلوگیری از پیروزی انقلاب اسلامی و نگه داشتن رژیم شاه بود. به گواه اسناد، اوج این ارتباط ها در سال 57 بوده است. البته آقای بازرگان در سال 58 گفت که ما، در 26 سال گذشته، یعنی بعد از کودتای 28 مرداد 1332تاکنون، نه تنها با آمریکا، بلکه با بعضی از کشورهای اروپایی کم و بیش ارتباط پنهانی داشته ایم. بیشتر این ارتباط ها، در سال 57 و تنها با مأموران آمریکایی بوده است.
اسناد لانه جاسوسی نشان می دهد که نهضت آزادی چندین رابط با سفارت آمریکا داشته که به صورت مرتب اطلاعات و اخبار انقلاب را به سفارت داده و از آن، رهنمود و اطلاعات لازم را می گرفته اند. یکی از این رابطان، ناصر میناچی عضو ارشد نهضت آزادی بود. او پیوسته با مأموران سفارت تماس می گرفت و از آنها به صورت رسمی می خواست در اوضاع داخلی ایران دخالت کنند. در اسناد لانه جاسوسی، از میناچی با صراحت با عنوان «رابط» سفارت با نهضت آزادی یاد شده است. «سولیوان»، سفیر آمریکا در ایران، از میناچی به «نماینده برجسته نهضت آزادی که از پیشنهادات من تأثیر می پذیرد.» نام می برد. میناچی در دیدارهای خود با «سولیوان» و «استمپل»، سفیر و نماینده سفارت، ارتباط برقرار می کرد و راجع به مهار تظاهرات، گفت وگو با امام خمینی، روی کار آمدن نخست وزیران، آشتی ملی و... مشورت می داد. او در این ملاقات ها، امام را فردی معرفی می کرد که درخواست های افراطی دارد که برای آن باید چاره ای اندیشیده شود. این پیشنهادها را به رئیس دفتر سفارت انگلیس داده بود.(10)
یکی دیگر از رابطان نهضت آزادی با سفارت، عباس امیرانتظام بود. او در (19/10/57) با «ریچارد کاتم» مسئول سیاسی سفارت، دیدار کرد و قول داد که برای برقرار کردن آرامش در کشور، با آمریکا همکاری کند.(11)
همکاری امیرانتظام با سفارت به حدی گسترده شده بود که سولیوان در گزارشی به وزارت خارجه، نوشت: «امیرانتظام از نهضت آزادی ایران، یک ساعت و نیم پس از رفتن شاه، تلفن زد که آیت الله خمینی در آینده نزدیک برنمی گردد.»(12)
رابط دیگر، محمد توسلی بود. او بارها با سفارت آمریکا تماس گرفت و وانمود کرد که نهضت آزادی بر امور کشور تسلط دارد. او در یکی از این تماس ها می گوید: «ما بهترین جانشین برای شاه هستیم؛ چون ما پایگاه مردمی داریم و از طرفی هم با غرب دشمنی نداریم و ضدکمونیست هستیم. این نهضت می تواند جانشین خوبی برای شاه باشد. ما دیدگاه مان در زمینه سیاست خارجی، ادامه رابطه با آمریکاست.»(13)
رابطان نهضت آزادی با آمریکا، به این سه نفر منحصر نمی شد. اسناد لانه جاسوسی حاکی از آن است که بسیاری از اعضای نهضت آزادی، در داخل و خارج، پیوسته با اعضای بلند پایه سفارت و وزارت خارجه آمریکا تماس می گرفتند و هر آنچه را آمریکایی ها می خواستند با کمال تواضع در اختیار آنها می گذاشتند.(14)
همه این ارتباط ها، با اطلاع و آگاهی سران نهضت آزادی صورت می گرفت. حتی شخص مهندس بازرگان و آقای سحابی نیز بارها با مأموران سفارت ملاقات کردند و با اعلام این که انقلاب اسلامی متمایل به غرب است و اگر شاه قانون اساسی را بپذیرد ما نیز سلطنت را قبول می کنیم،(15) وفاداری خود را به غرب نشان دادند. قرار دادن این حجم از اطلاعات حساس در اختیار جاسوسان سیا، کار آنها را در توطئه و ایجاد تفرقه میان مردم و انقلابیون آسان می کرد.(16)
پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.