رضا نقیبی
کمپانی هند شرقی در سده هفدهم از یک طرف موفق شد مخالفان داخلی و رقبای خود در انگلستان : که عمدتاً به خاطر قرار گرفتن انحصار تجارت سودآور هند در دست کمپانی از آن ناراضی بودند : را کنار بزند و گذشته از آن با کسب امتیازاتی نظیر ضرب سکه، برپایی دادگاه های نظامی، اجازه جنگ و صلح و نگهداری ارتش و ناوگان دریایی مخصوص خود، عملاً به صورت یک حکومت سیار انگلیسی درآید. کمپانی در طی نیمه اول سده هجدهم، با استفاده از شرایط نابسامان امپراتوری مغولان هند و استفاده زیرکانه از اختلافات قومی و مذهبی و با استفاده از سربازان بومی یا سپوی (برگرفته از کلمه سپاهی در زبان فارسی) جایگاه خود را در شبه قاره تثبیت کرد و در نهایت در نیمه دوم سده هجدهم از مقام یک شرکت به ظاهر تجاری، به حکمرانی بر هند تغییر جهت داد.
هنگامی که شجاع الدوله امپراتور عالمگیر ثانی به دنبال اختلافاتش با غازی الدین نواب در منطقه اکبرآباد زندانی شد و به قتل رسید، پسرش علی گوهر را در رسیدن به مقام امپراتوری یاری رساند و او را با عنوان شاه عالم بر تخت سلطنت متزلزل دهلی نشاند. با این اقدام، از یک سو خلأ امپراتوری بعد از عالمگیر ثانی را پر کرد و از سوی دیگر با پذیرش وزارت او عنوان مهم نواب وزیر را به دست آورد.
نخستین رویارویی شجاع الدوله و حکومت اود با انگلیسی ها، زمانی به وقوع پیوست که قاسم علیخان نواب منطقه بنگال که بعد از نبرد پلاسی 1757 م تحت سلطه انگلیسی ها قرار گرفته بود، برای رهایی از سلطه آنان به شجاع الدوله پیوست.
شجاع الدوله که نفوذ تدریجی کمپانی را در «اود» نیک دریافته بود، درخواست یاری نواب بنگال را پذیرفت و به همراه امپراتور شاه عالم در منطقه ای به نام «بکسر» با انگلیسی ها روبه رو شد که در این جنگ انگلیسی ها مثل نبرد پلاسی با توطئه و دسیسه و پرداخت رشوه به فرماندهان سپاه شجاع الدوله پیروز شدند و شاه عالم و شجاع الدوله نیز هر دو گرفتار انگلیسی ها شدند. شورای کلکته امپراتوری شاه عالم را تأیید کرد و مستمری سخاوتمندانه ای برای او در نظر گرفت؛ در عوض امپراتور هم طی فرمانی حاکمیت انگلیسی ها بر بنگال و همچنین جمع آوری مالیات «بیهار» و «اوریسا» را به آنان واگذار کرد. در قبال شجاع الدوله، انگلیسی ها با وساطت امپراتور، معاهده معروف 1765 م را منعقد ساختند که این پیمان سرآغاز دسته ای از معاهدات پیاپی و پیچیده بود که حکومت اود را به کام سلطه انگلیسی ها کشاند.
براساس این معاهده، نواب متعهد شد شهر مهم «بنارس» و منطقه «غازی پور» را به انگلیسی ها واگذار کند؛ همچنین کمپانی هند شرقی که از یک سو تحت فشار سهامداران شرکت در لندن و از سوی دیگر برای پرداخت هزینه پیشروی بیشتر در هند نیاز مبرم به پول داشت، مبلغی سنگین از نواب شجاع الدوله بابت برگرداندنش به حاکمیت اود دریافت کرد و در کنار آن، حق تجارت آزاد در سراسر قلمرو او را به دست آورد، ظاهراً برای جلوگیری از وقوع هر نوع ناآرامی، بخشی از معاهده با تأخیر انجام شد؛ به همین دلیل سه سال بعد، یعنی در سال 1768 م شجاع الدوله طبق معاهده مذکور موافقت نمود ارتش خود را به 35 هزار نفر کاهش دهد.