على صادقى
«پل باران» میزان ثروتی را که در فاصله جنگ پلاسی (1757) تا جنگ واترلو(1815) از هند به وسیله انگلیسی ها به غارت رفت، بین پانصد الی هزار میلیون پوند استرلینگ برآورد می کند. این دوران تاریخی بسیار مهمی است و انباشت سرمایه در این زمان بی شک در پیدایش انقلاب صنعتی نقش تعیین کننده داشت. در نتیجه، انگلستان با این سیل طلا به انقلاب صنعتی موفق شد وگرنه پیش از سال 1760 دستگاه های نخ ریسی لانکشایر با دستگاه های مشابه در هند، ایران و چین تفاوتی نداشت.
استعمارگران اروپایی در دوره امپریالیسم قدیم (قرن شانزدهم تا اواخر قرن نوزدهم) با چپاول و غارت ثروت دیگر قاره ها ـ چه از طریق سود حاصل از تجارت نابرابر و خدعه آمیز و چه از طریق غارت صریح و آشکار فلزات قیمتی و اموال پرارزش دیگر مناطق ـ سیل سرمایه را به اروپا سرازیر کردند. همین سرمایه ها، علت و باعث وقوع انقلاب صنعتی در انگلستان شد. از سال 1760 میلادی (1139شمسی) یعنی سه سال بعد از غارت بنگال، تحولات عمیقی شروع شد که انقلاب صنعتی نام گرفت. قبل از این تاریخ، ماشین های بافندگی انگلستان به همان سادگی هندوستان بود. صنایع ذوب فلز انگلستان در سال 1750 میلادی (1129 شمسی) از کار افتاده بودند؛ زیرا جنگل هایی که برای تأمین چوب سوخت این کارخانه ها به کار می رفت، از بین رفتند. در آن دوران، چهارپنجم آهن مورد نیاز انگلستان از سوئد وارد می شد. در سال 1760میلادی (1139شمسی) دوک های ریسندگی مکانیکی معمول گشت و در بخش ذوب فلزات، زغال سنگ به تدریج جایگزین چوب شد. سپس اختراعات موثر و سرنوشت سازی صورت گرفت که اختراع ماشین بخار در سال 1768میلادی (1147شمسی)، از مهم ترین آنها بود.
این ماشین ها توسعه صنعتی آن دوران را تسریع کردند؛ ولی برعکس آنچه تاکنون تبلیغ شده، این اختراعات علت این پیشرفت نبوده اند. بسیاری از این اختراعات سال ها بلکه چند صد سال خاک خورده بودند تا موقع و مکان استفاده از آنها فرا برسد. برای مثال، پیش از آنکه «وات» متولد شود، آزمایش های زیادی با بخار به عمل آمده بود. آنچه اکنون اهمیت داشت، نیاز به استفاده از ماشین بخار در بازار تجارت بود. پیش از آنکه ثروت های هندوستان به دست انگلیسی ها بیفتد، سرمایه کافی برای ساخت ماشین بخار در دسترس نبود و به علاوه بر ایجاد آن نیز نیازی احساس نمی شد. اگر وات پنجاه سال زودتر متولد شده بود، بی شک اختراع او با خودش به گور می رفت. در تاریخ مسلماً هیچ نوع سرمایه گذاری تا آن زمان، به اندازه غارت هندوستان منافع و سود با خود نیاورده بود؛ زیرا انگلستان قریب پنجاه سال بدون رقیب، ثروت های هندوستان را غارت می کرد؛ اما همان گونه که چپاول مستعمرات به انگلستان امکان داد در راه انقلاب صنعتی گام گذارد، دیگر کشورهای اروپایی نیز چه از راه چپاول مستقیم مستعمرات خود و چه در جوار انگلستان، به راه ترقی و پیشرفت گام نهادند. برعکس کشورهای مورد تهاجم آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین به سبب غارت بی امان و عمیق منابع مالی و انسانی سرزمین های شان به قهقرا رفتند، چنان که تا به امروز نیز نتوانسته اند آن را جبران کنند.