اندیشه سیاسى مسلمانان (بخش صد و سی و دوم)

فتح‌الله پریشان
پس از مشروعیت حکومت که امری مهم در فلسفه سیاسی است، ساختار قدرت و عناصر دولت از مولفه های درونی یک حکومت محسوب می شود. ساختار قدرت، در واقع نمایشگر سلسله مراتب و هرم قدرت در یک جامعه است و عناصر مهم دولت، طبقات مختلفی است که در رساندن دولت به کمال مطلوب به ایفای نقش می پردازند و هر کدام دارای وظایفی می باشند. عناصر ساختار حکومت موضوعی است که در اندیشه سیاسی نجم الدین رازی هم مورد توجه قرارگرفته است. در اندیشه وی حکومت دارای ارکان نهادی است که هر یک ویژگی ها و خصوصیات خاص دارند:
1-رهبری؛ در فلسفه عرفانی نجم الدین رازی، رهبری از جایگاه خاصی برخوردار است و رهبر در رأس هرم قدرت قرار می گیرد. وی از رهبری با تعابیری چون سلطان، خواجه و پادشاه یاد می کند. از نظر رازی، خلیفه و سلطان، سایه خدا می باشد و مقام رفیع زمامداری در میان مردم اهمیت ویژه ای دارد، چرا که خلیفه و سلطان همواره در تلاش است تا بین حریم قدسی و آسمانی و خلق و طبیعت ارتباط برقرار کند. بنابراین، نجم الدین رازی در مرصادالعباد رسیدن به غایت حکومت را که همانا کمال و سعادت است، بدون رهبر امری غیرممکن می داند: «بدان که در سلوک راه دین و وصول به عالم یقین از شیخی کامل راهبر راه شناس صاحب ولایت و صاحب تصرف گریز نباشد.»
از نظر رازی، دلایل نیاز به رهبری در راه شناسی و شناخت آفات راه دستیابی به کمال نهفته است که تنها از «راهبری صاحب ولایت» برمی آید. این راهبرد حاکم باید دارای اوصاف و ویژگی هایی باشند که رازی حدود 20 ویژگی چون محبت، نداشتن حجب، بندگی و عبودیت، رحمانیت، تعلم علوم از حضرت بی واسطه، تعلم علوم لدنی بی واسطه، علم، اعتقاد، عقل، سخاوت، شجاعت، عفت، علو همت، حلم و ... را برای رهبری احصا می کند.
به اعتقاد نجم الدین رازی وقتی شخصی رهبر می شود و مقام خلافت را از جانب خداوند کسب می کند، وظایفی را عهده دار می شود که برخی از آنها عبارتند از: 1- پادشاهی را حق خدا بداند، 2- این پادشاهی، امانتی در دست وی است، 3- پادشاهی، خلافت خدا می باشد، 4- بین مردم، به عدل و انصاف قضاوت کند، 5- حکومت به حق کند، 6- متابعت هوای نفس نکند، 7- عدالت را درجامعه برقرار کند، 8- فساد و فحشا را از جامعه خود دور سازد، 9- رعیت را از ظلم کفار مصون دارد، 10- جاده ها را از راهزنان امن گرداند و ...
2- وزیر؛ در سلسله مراتبی که از نظر رازی در هرم قدرت سیاسی بعد از رهبری به عنوان رأس هرم قابل بررسی است، «وزیر» می باشد. با اعتقاد نجم الدین رازی، کارگزاران اجرایی نظام نسبت به خدا، پادشاه و مردم وظایفی برعهده دارند. از نظر وی «وزارت تلو سلطنت و رکن اعظم مملکت است و هیچ پادشاهی را از وزیر صالح صاحب رأی مشفق کافی داهی عالم عامل چاره نیست.» وی ارتباط وزیر با پادشاه را همانند ارتباط عقل با دل می داند: «وزیر پادشاه را به مثابت عقل است دل را، چنانک دل را از عقلی کامل ناگزیر است تا به مشاورت او در ممالک بدن تصرف کند و مصالح کلی و جزوی بدن رعایت کند.»
درجایی دیگر رازی مثال وزیر نسبت به مملکت را همانند ستون نسبت به خیمه ذکر می کند که به همین دلیل بایستی واجد چهار خصلت باشد: 1- وزیر باید «راست» باشد؛ « [وزیر] بر جاده شریعت راست رو باشد که صراط مستقیم این است.» 2- وزیر باید بلند همت باشد؛ «به زخارف دنیا فریفته نشود و سر بدین جیفه دنیا فرود نیاورد.» 3- وزیر باید با ثبات باشد؛ «در کار دین درست یقین و ثابت قدم باشد.» 4- وزیر باید تحمل داشته باشد. سپس رازی سه وظیفه مهم برای وزیر در برابر خدا، نسبت به شاه و نسبت به رعیت قائل است که هر کدام باید خصلت های چهارگانه فوق را دارا باشد. در شماره بعد به طبقه های بعدی هرم قدرت از منظر نجم الدین رازی خواهیم پرداخت.