فتحالله پریشان
قطب الدین رازی علاوه بر بینش فقهی، از دیدگاه خاص عرفانی و فلسفی هم برخوردار است. بررسی و مطالعه اندیشه های عرفانی و فلسفی وی از آن جهت حائز اهمیت است که در اندیشه سیاسی وی تأثیر مستقیم دارد و به نوعی منشأ اندیشه ورزی سیاسی وی است. در دستگاه فلسفی رازی خداوند خالق عالم بوده و کمال مطلق از آن او می باشد و عالم مخلوقات و ممکنات را بر استعداد و کمالاتی بالقوه و بالفعل آفریده است. برخی از اشیا کمال شان با وجود یافتن شان همراه است، نظیر عقول و بعضی کمال بالفعل شان موخر از وجودشان است، اگر چه کمال بالاستعداد را با خلقت شان همراه دارند و به همین منظور همراه هر موجودی ابزار و آلات مناسب کمال آن وجود دارد. از سوی دیگر، همان طور که در شماره قبل در بحث «وظایف دولت و هدف سیاست» از منظر قطب الدین رازی گفته شد، مردم به جهت میزان برخورداری از کمالات و فضایل و استعدادی که دارند و اقشار مختلفی را شکل می دهند، تحت سیاست های دولت قرار می گیرند و دولت با توجه به قابلیت های اقشار مختلف، از ابزارها و روش های مختلفی استفاده می کند تا بتواند آنچه را که سعادت همه اقشار در آن است، با سیاست گذاری های معقول و مطلوب در جامعه رواج دهد و همگان به همکاری و همیاری با دولت پرداخته، مصالح خود را از آن طریق تحصیل کنند. این نکته نشان می دهد هماهنگی و موافقتی همه جانبه بین خاستگاه اندیشه ای اندیشمندان اسلامی وجود دارد که علت آن را می توان در منشأ وحیانی و توحیدی این اندیشه ها دانست.
از منظر قطب الدین رازی، وجود دو قوه عقل نظری و عقل عملی برای نفس انسانی آن را در نوع قوا و کمالات از نفس حیوانی متمایز کرده و مستعد دریافت و کسب کمالات نظری و عملی می کند و با عارض شدن کیفیات نفسانی بر آن، مانند علم و حکمت، حلم، عدالت، حسن خلق، شجاعت، سخاوت و عفت، استعدادهای بالقوه خود را بالفعل می سازد. نفس ناطقه به میزان اینکه سیاست فاضله باشد و دولت محیطی از بیرون برای جهت دادن به نیازهای بینشی نفس ناطقه مانند علم و معرفت و نیازهای گرایشی آن مانند عدالت، شجاعت و عفت فراهم کرده باشد، به جای اینکه نیازهای بینشی آن معارف موهوم و تخیلی و غیرواقعی باشد، معارف حقیقی و واقعی است و بر اساس چنین معارفی عقلی عملی، افراد جامعه را جهت داده و مصادیق حقیقی و واقعی آنها را می یابد و بر اساس معارف حق نظری، بایدها و نبایدها، ارزش ها و «حسن و قبح» های مناسب آن را تجویز می کند و به جای اینکه نیازهای گرایشی نفس به سوی مقبحات و منکرات و رذایل مانند حرص، طمع، عیاشی، ظلم و تجاوز برود، به سوی استفاده صحیح و حق از مواهب الهی می رود و به افعالی دست می زند که عقل عملی و احکام شریعت تجویز می کند. بنابراین، به ملاحظه انواع نفوس حیوانی و انسانی، کمالات انواع مختلف می یابند که عبارتند از:
1- کمال حسی قوای حیوانی؛ نفس حیوانی دارای دو قوه شهویه و غضبیه و ادراکات حسی حاصل از قوای پنجگانه میباشد. رازی در کتاب «شرح الاشارات و التنبیهات» می نویسد: «برای هر یک از قوای حیوانی نفس کمالی است و زمانی که آن کمال حاصل شود، نفس از آن ملتذذ می شود.»
2- کمال عقلی؛ آن است که نفس انسانی به واسطه دو قوه عقل نظری و عملی به معارف حقیقی و حقایق اشیا و فضایل و ملکات نفسانی دست یابد و بتواند آنها را بر مصادیقش تطبیق دهد. کمالات و لذات عقلی از کمالات و لذات حیوانی اکمل و ازید است. البته قطب الدین استعداد افراد را از حیث میزان قبول کمالات به سه دسته تقسیم می کند: 1- استعداد ضعیف که نفس شخص عاجز از ادراک معقولات غیراولی باشد و توانایی درک معقولات درجه اول را داشته باشد، مثل استعداد کتابت یک طفل که صرفاً در حد استعداد است و توانایی برکتابت ندارد. سیاست چنین افرادی مشکل است. 2- استعداد متوسط که شخص استعداد معقولات ثانیه را اعم از سیاسی و غیرسیاسی بعد از حصول معقولات اولی داشته باشد. 3- استعداد قوی که در نفس، استعداد و قابلیت درک معقولات و کشف حقایق به فعلیت تبدیل شده و هرگاه شخص بخواهد آنها به صرف اراده و قصد در نفس حاضر شوند. اینان کسانی هستند که هرگونه سیاست عالمانه را می پذیرند و از سیاست های فاضله دولت در رشد و بروز استعدادهای خود کمال استفاده را می کنند. از شماره های آینده به بررسی اندیشه سیاسی میرسیدعلی همدانی اندیشمند قرن هشتم هجری خواهیم پرداخت.