بسماللهالرحمنالرحیم
«الحمد و شکرلله ربالعالمین والصلاه والسلام علی خیر خلقه و اشرف بریته ابیالقاسم محمد(ص) و علی آلهالطیبینالطاهرین الهداتالمهدیین»
قالالحکیم: یا ایهاالنبی حرضالمومنین علیالقتال ان یکن منکم عشرون صابرون یغلبوا مأتین و ان یکن منکم مائه یغلبوا الفا منالذین کفروا بانهم قوم لا یفقهون.
انفال/ 65
در اواخر قرن بیستم بحث نبرد نامتقارن در ادبیات نظامی مطرح و بعد از طرح موضوع آرامآرام مباحث و تعریف نبرد نامتقارن و کارکرد و اصول حاکم بر این نبرد ارائه شد. در تاریخ معاصر و سالیان اخیر این موضوع وسعت و عمق بیشتری پیدا کرده و در مراکز علمی و آموزشی بحث نبرد نامتقارن مورد توجه فوقالعادهای قرار گرفته است. ما مصادیق نبرد نامتقارن را در چند مقطع حساس از جمله دفاع مقدس و نبرد 33 روزه حزبالله در برابر ارتش صهیونیستی تجربه کردهایم و ظاهرا نبرد ما در آینده بطور قطع، نبرد نامتقارن خواهد بود. اینجا میبایست مولفههایی که در نبرد نامتقارن تأثیرگذار هستند مورد ارزیابی قرار داده و نقش و جایگاه معنویت و رسالت آموزش عقیدتی در گسترش و تعمیق معنویت را مورد بحث قرار دهیم.
1- تعریف نبرد نامتقارن
نبرد نامتقارن تعاریف متعددی دارد و یکی از آن تعاریف عبارتست از رویارویی دو قدرت ناهمطراز و غیرمتوازن که طرف ضعیفتر ضمن اجتناب از مواجهه با نقاط قوت طرف مقابل با تکیه بر عوامل قوت خود نقاط ضعف دشمن را مورد حمله قرار دهد. در این تعریف چند عنصر تعبیه شده است.
اصل نبرد، نبرد نامتوازن و ناهمطراز است. یک طرف تکنولوژی برتر و تسلیحات پیشرفتهتر دارد و طرف دیگر از آن امکانات برخوردار نیست ولی از یک نقاط قوت دیگری برخوردار است. طرف برتر در عین داشتن قدرت دارای نقاط ضعف خاصی است. شناسایی نقاط قوت و ضعف دشمن و شناسایی امکانات قابل افزایش جبهه خودی و تکیه بر آن امکانات و بهرهگیری از تکنیک و تاکتیک و مسائل مختلف در این نبرد مجموعا حاصل آن نبرد نامتقارن است. در این خصوص نمونههایی را در گذشته و حال داشتهایم. در نبردهای صدراسلام کاملا این را مشاهده میکنیم که نوع تاکتیکها و تکنیکها و امکاناتی که در جبهه خودی بوده تقویت شده و زمینه پیروزی را علیرغم نابرابری و ناهمطرازی فراهم کرده است.
2- مولفههای نبرد نامتقارن
چه مولفههایی در نبرد نامتقارن تأثیرگذار هستند؟ استراتژی، ابزار و تجهیزات، فنآوری و نیروی انسانی مولفههای مهمی است که در طراحی و شکلدهی نبرد نامتقارن تأثیرگذار هستند. در بخش نیروی انسانی چه عواملی تأثیرگذار است؟ مهارتها، ابزار و تجهیزات انفرادی و از جمله معنویت و انگیزه عالی برای جنگیدن.
3- اصول حاکم در نبرد نامتقارن
اصولی که در نبرد نامتقارن مطرح میکنند عبارتند از: 1- تحرک و واکنش سریع (سرعت عمل چه در حالت قبل از حمله دشمن یا در حین حمله یا بعد از حمله)
2- خوداتکایی و استقلال رزمی (در سطح کلان و تولید سختافزاری یا در قلمرو اجرایی و محدود)
3- قابلیت استمرار
در جبهه حزبالله، روستای عیتالشعب چندین بار بمباران شد و در طول 22 روز محاصره هیچ ارتباطی با این روستا نبود و حتی جبهه خودی نمیدانست که ساکنین روستا در چه وضعی هستند و احتمال میدادند که همگی کشته یا به اسارت گرفته شدهاند ولی بعد از 18 روز یک ارتباط ضعیفی برقرار شد و بعد از 22 روز ارتش اسراییل با یقین به اینکه در این روستا جنبندهای نیست وارد این روستا شد. اما رزمندگان حزبالله از سنگرها بیرون آمده و با دشمن مقابله کردند: این نمونهای از قابلیت استمرار است.
4- بومیسازی تسلیحات و تجهیزات
5- چند منظوره بودن (یعنی اینکه یک نیرو چند نوع مهارت داشته باشد)
امروز وقتی سپاه سه فلشی است اگر بخواهد مفهوم نبرد نامتقارن در سپاه پیاده شود، باید هر پاسداری سه نوع گرایش داشته باشد. درصدی رسته اول آنها باید نظامی و جمعی، رسته اصلی آنها فرهنگی و جمعی دیگر رسته آنها امنیتی باشد. یعنی هر فردی در شرایط انجام وظیفه اگر چه رسته اولش نظامی است، اما در شرایط مقتضی باید بتواند وارد رستههای امنیتی یا فرهنگی شود. همینطور در سایر موارد، گسترش یکبهسه باید در تمام رستههای مجموعه سپاه تسری یابد.
6- نظم و انضباط انقلابی و تبعیت از فرمانها تا حد نهایی
7- توازن وحشت و عملیات روانی
8- معنویت (مهمترین و زیربناییترین اصل نبرد نامتقارن است)
معمولاً دوازده اصل برای جنگ نامتقارن ذکر میکنند. اما یکی از اصول مهم و اساسی و زیربنایی حاکم بر نبرد نامتقارن بحث «معنویت» است. معنویت ترکیبی از چند عنصر مهم است و باید به مولفههای آن توجه شود.
اول: ایمان و بصیرت
تدین، تعهد و ایمان قوی و بینش و بصیرت نافذ از مولفههای اصلی است. اگر بخواهیم در سپاه این بصیرت و ایمان را تعریف کنیم با جای دیگر کاملا متفاوت است. بصیرت سیاسی برای یک پاسدار این است که تکتک جریانهای سیاسی داخل کشور و میزان گرایش و انطباق آنان با آرمانهای نظام دینی و اصل ولایتفقیه را کاملا بشناسد و با تجزیه و تحلیل مواضع و عملکرد، تفکرات و جریانهای خودی و غیرخودی آنان را ارزیابی کند. این لازمه پاسداری از انقلاب و دستاوردهای آن است.
بنابراین بحث ایمان و بصیرت یکی از مولفههای معنویت است.
دوم: ایجاد ظرفیت و انگیزه مقاومت در بدترین شرایط
باید در نیروی مکتبی، انقلابی سپاه و بسیج ظرفیتی را ایجاد کنیم و انگیزهای را بوجود بیاوریم که فرد در سختترین شرایط مقاومت کند. یعنی این فرد آن قدر آگاهی و ایمان و اعتقادش قوی باشد که در سختترین شرایط متزلزل نشود و نلغزد. شما صحنه فشار و شکنجه روی بلالحبشی، سمیه و یاسر را در تاریخ شنیده و در فیلم محمدرسولالله(ص) مشاهده کردهاید. «المومن کالجبلالراسخ»
موحد چه در پای ریزی زرش
وگر تیغ هندی نهی بر سرش
هراس و امیدش نباشد ز کس
همین است معنای توحید و بس
امروز با یک وضعیت بسیار پیچیدهای در دنیا مواجه هستیم. وقتی یک نیروی مکتبی در عرصه جهاد فعالیت میکند امکان لو رفتن و دستگیری آن هم وجود دارد. رزمنده باید دارای یک ایمان و باوری باشد که بتواند در سختترین شرایط خود را حفظ کند. یعنی یک استحکام لازم در وجود و شخصیت هر پاسدار و بسیجی باید باشد تا در برابر زلزله 10 ریشتری مقاومت کند. چه سازههایی لازم است که بتواند با ده درجه ریشتر زلزله مقاومت کند و از پای در نیاید. ما باید خود را برای این عرصه آماده کنیم.
کارکرد معنویت و بصیرت هم در جبهه نظامی است و هم در جهاداکبر، یعنی تسلط بر نفس و دشمن درونی که قویترین دشمن است. پیامبر اسلام(ص) از آن به جهاداکبر یاد میکند. جهاداکبر از جهاداصغر که همان نبردهای بیرونی است به جهت اینکه نفس خیلی قوی است و دارای عده و عده میباشد به مراتب سختتر است. به تعبیر روایات هیچگاه نابود شدنی نیست و تا وقتی انسان زنده است همراه انسان است.
ایمان و باورهای دینی باید در پاسداران آنچنان تقویت شود تا در برابر هر دشمن قویتر بتواند بایستد و مقاومت کند.
سوم: تقویت روحیه جهادی و شهادتطلبی
یک نیروی انقلابی و مکتبی وقتی جبهه حق و باطل را شناخت درک میکند اگر کشته شود در راه حق است و به مراتب عالی از شهادت در راه خدا نائل میشود و اگر دشمن را هم نابود کند فوزی عظیم نصیبش میشود. اما صرف شناخت کافی نیست. تقویت روحیه شهادتطلبی و جهاد عامل اساسی پایداری است. در عین حال که جبهه را میشناسد و حق و باطل را تشخیص میدهد نباید لغزش داشته باشد و در پیمودن این راه هراسی به دل راه دهد، ولو اینکه در آستانه شهادت قرار گیرد و مرگ را در یک قدمی خود ببیند.
* معنویت و نقش آن نسبت به دیگر عوامل چیست؟
*چگونه وزن و نقش معنویت را در موفقیتها بدست آوریم؟
* چگونه میتوانیم نقش معنویت را در پیروزیها، نقص آن را در شکستها ملموس و عینی کنیم؟
یکی از رسالتهای حوزه نمایندگی ولیفقیه در سپاه در حال حاضر همین است. ولی متأسفانه جایگاه و نقش معنویت در نبردها، پیروزیها و شکستها خیلی ملموس و عینی نیست. کار تئوریک و علمی لازم بوده است تا اینکه این مسئله برای مسئولین کاملا مشهود و روشن بشود.
برای رسیدن به این هدف چهار مرجع و منبع در پیش روی ما قرار دارد.
1- مراجعه به قرآن
قرآن به عنوان منبع بسیار غنی و عمیق، منبع اصیل و قطعی از نظر سند برای رسیدن به این نتیجه میباشد.
ما دو نوع مستندات در قرآن داریم یک دسته آیاتی که نقش معنویت را بر پیروزی و افزایش توان نیروهای جبهه حق بیان میکند و دسته دوم، آیاتی که اشاره به امدادهای غیبی و عنایات ذات باریتعالی برای رزمندگان در صدر اسلام دارد. آیهای که در ابتدا تلاوت شد با صراحت نبرد نامتقارن را تبیین میکند و میفرماید: «ان یکن منکم عشرون صابرون یغلبوا مأتین» توان شما با توان دشمن از جهت نیروی انسانی، تجهیزات و سرزمین ناهمطراز است و اصولا هیچ برابری از نظر ظاهر بین جبهه حق و باطل در صدر اسلام و جنگهای پیامبر نبوده است. قرآنکریم یک راهکار نشان میدهد و میفرماید: شما در نبرد نامتقارن هستید و باید به مولفهها توجه کنید: اگر شما 20 نفر باشید و سه عنصر ایمان، بصیرت و صبر را در نیروی رزمنده تعبیه کنید توان شما یکبهده میشود و بر دویست نفر فائق میآیید. این همان نبرد نامتقارن است که جبهه حق را برتری میبخشد.
مقام معظم رهبری تعبیری دارند و میفرمایند: ما از نظر تکنولوژی با دشمن فاصله زیادی داریم ولی مولفههایی در اختیار داریم که اگر روی آنها تکیه کنیم با آنها برابر میشویم و چه بسا در بعضی مقاطع شرایط برتری داشته باشیم. هر چند ما در مقابل ناوها و موشکهای کروز آمریکا تکنولوژی مورد نیاز را نداریم ولی باید قهرا به آن عواملی که داریم تکیه کنیم. و آنچه که ما داریم ولی دشمن از آن محروم است عنصر معنویت است و باید روی آنچه که دشمن ندارد تکیه کنیم. بنابراین بر اساس این آیه شریفه باید روی معنویت سرمایهگذاری شود. در آیه دیگر میفرماید: «بلی ان تصبروا و تتقوا و یاتوکم من فورهم هذا یمددکم ربکم بخمسه آلاف منالملائکه مسومین» (آلعمران 125) این عامل، فوق نرمافزاری است و مرحله تکاملی معنوی را بیان میکند و چیزی که در اثر معنویت حاصل میشود یک مرحلهاش افزایش توان یکبهده است و مرحله دوم دستیابی به امداد غیبی است. در اینجا توان بسیار مضاعف میشود.
سیدحسننصرالله در بیانی گفته است: در جبهه لبنان نبرد با اسرائیل دارای تفاوت 80برابری بود. یعنی 1به80 و دشمن 80برابر، از جهت نیروی انسانی و امکانات هوایی برتری داشت که در چنین شرایطی توجه به اصول نبرد نامتقارن و از جمله آن اصل معنویت، تفاوت بسیار زیاد دو جبهه را، متوازن و زمینه پیروزی جبهه حق را فراهم کرد. نبرد نامتقارن 33 روز مقاومت حزبالله لبنان با دشمن صهیونیستی دنیایی از تجربیات و ارزشها را در خود داشت، که امید است تمام آن لحظات و نکات را ثبت کرده باشند و قابل انتقال باشد تا دیگران بتوانند از این تجربیات گرانسنگ در نبردهای نامتقارن استفاده کنند.
قرآنکریم در آیهای میفرماید: «الآن خففالله عنکم و علم ان فیکم ضعفاً» اگر معنویت کاهش پیدا کرد چه میشود؟ تأثیر فیزیکی و محسوس دارد. اگر معنویت کم شد نسبت 1به10 میشود 1به2 کاهش پیدا کرده و توان کم میشود و تأثیر عنصر معنویت را در کاهش توان جبهه حق با کمیت محسوس در قالب فرمول بیان میکند و زمینه را برای دستاندرکاران و سیاستگذاران در تعیین وزن و جایگاه معنویت فراهم میسازد. قرآن بحث جالب و شیرینی دارد که میتواند در تئوریزه کردن نقش معنویت موثر و مفید باشد.
2- نبردهای صدر اسلام
دومین منبغ قابل بررسی، نبردهای صدر اسلام است، در صدر اسلام جنگها و غزوات زیادی پیش آمد که در بسیاری از آنها پیروزی با جبهه اسلام بود.
آیا این نبردها متقارن بود یا نامتقارن و چه عواملی باعث شد که پیامبر(ص) در نبردها پیروز شود؟
چرا در جنگ احد جبهه حق آن ضربه را خورد؟
دلیل اصلی وارد شدن ضربه به لشکر اسلام در جنگ اُحُد کاهش معنویت بود چونکه آنها تارک نماز نشدند، از خط نبیمکرم اسلام(ص) خارج نشدند، بلکه فقط آن سنگر و سلسله مراتبی را که پیامبر(ص) فرموده بود این فرمان را اجرا کنید و این سنگر را حفظ کنید، آن معبر ورودی و خروجی را نگهدارید، ولی آن عده که مسئولیت حفاظت آن معبر را بر عهده داشتند، وقتی دیدند جبهه باطل عقبنشینی کرده و غنایم جنگی را بجای گذاشتند، گفتند: سهم ما چه میشود، در همین شرایط حساس بود که معنویت کاهش پیدا کرد و علاقه به دنیا جایگزین شد.
کاهش معنویت در روحیه یک رزمنده در هنگام مبارزه، غافل شدن از مسئولیت سنگین و توجه داشتن به ظواهر دنیا یعنی اینکه در وسط کار یک مرتبه یادش میافتد که سهم ما از این غنائم چه میشود؟ آن وقت بود که جبهه حق ضربه سنگینی خورد.
با بررسی اجمالی آمار مقایسهای سه جنگ صدر اسلام متوجه خواهید شد که وضعیت جبهه حق و باطل چگونه بوده است.
1- جنگ بدر لشکر اسلام 313نفر، لشکر کفر 1000نفر
2- جنگ احد لشکر اسلام 700نفر لشکر کفر 3000نفر
3- جنگ خندق لشکر اسلام 3000نفر لشکر کفر دههزانفر
به اضافه تجهیزات و امکاناتی که دشمن در اختیار داشته، اما در همه نبردها پیروزی با جبهه اسلام بوده است. با مقداری تفاوت و یا در بعضی جاها فرازوفرودها. اینها نمونههایی از تاریخچه نبردهای نامتقارن و مولفههایی که در آن تاثیرگذار است میباشد.
حضرت علی(ع) میفرماید: «فلما رایالله صدقنا انزل بعدوناالکبت و انزل علیناالنصر» وقتی خداوند صداقت، راستگویی و امانتداری ما را در پایبندی به راه دید نکبت و شکست را بر دشمن ما و پیروزی و نصرت را برای جبهه ما مقرر فرمود.
3- دوران هشتسال دفاع مقدس
منبع سوم که قابل بهرهبرداری است دفاعمقدس است. در دفاعمقدس چه عاملی باعث پیروزی جبهه حق شد؟ در حالیکه نبرد رزمندگان اسلام با دشمن کاملا نامتقارن بود. یک طرف آمریکا و شوروی سابق و صدام و در طرف دیگر یک کشوری که هیچ یک از ابراز اصلی را برای یک نبرد سنگین در اختیار نداشت اما در عین حال در نهایت پیروز شد.
4- نبرد مقاومت حزبالله لبنان
نبرد سیوسه روزه مقاومت حزبالله لبنان با اسرائیل میتواند تجربه بسیار خوبی برای تبیین و تثبیت نقش و جایگاه معنویت در سپاه باشد و مادامیکه جایگاه و نقش معنویت در معادلات سپاه تبیین نگردد و جایگاه آن ملموس و محسوس نشود جایگاه آموزش عقیدتی ارتقاء پیدا نکرده و مربی آموزش عقیدتی سیاسی ارزش خودش را پیدا نمیکند.
تا وقتی که نقش و فلسفه وجودی مربیان عقیدتی و معلمین و مدیران و اینکه این حرکت چیست؟ بیان نشود، ارزش قائل نمیشوند.
مشکل این است که دیگران نمیدانند نقش مربی عقیدتی، معلم و یک مسئول چیست؟
روایت است که عبدالرحمنبنسلمی به فرزند امامحسین(ع) سوره حمد را میآموزد. حضرت نیز در مقابل تعلیم فرزند خود یک پارچه گرانقیمت، پول نقدی به عنوان هدیه دادند و همچنین دهان معلم را پر از دُر کردند. اطرافیان تعجب کردند که چگونه امام این مقدار هدیه و وجه نقد به این فرد میبخشد. فرمود: هدیه من با کار معلم قابل مقایسه نیست. فرمود: عطای من کجا و اقدام معلم کجا؟ آموزش سوره حمد کجا و مباحث اعتقادی و مباحث احکام و اخلاق کجا؟ هر کدام جای خود را دارد لذا باید تلاش کرد جایگاه معنویت را بالا برده تا جائیکه آموزش عقیدتی جایگاه خودش را پیدا کند.
بر همین اساس بنده به نظرم رسید در سال86 یک کنگرهای تحت عنوان «نقش معنویت در نبرد نامتقارن» با کیفیت بالا جزء برنامههای نمایندگی ولیفقیه در سپاه باشد، که یکی از اهداف آن تئوریزه کردن و تعیین وزن جایگاه معنویت در معادلات و نبردهای نامتقارن و پیروزیها است.
نقش و جایگاه معنویت، عوامل موثر در معنویت در قرآن، نقش معنویت در پیروزی و شکستها، امدادهای غیبی در قرآن نیاز به پژوهشهایی دارد. و بنده معتقدم معنویت به هیچ عنوان با تکنولوژی، تجهیزات، مهارتها قابل مقایسه نیست. البته آنها را هم نادیده نمیتوان گرفت. ولی نقش معنویت در کنار آنها قابل مقایسه نیست، از این رو باید به موضوع معنویت توجه تاموتمام داشته باشیم، به ویژه با توجه به تاکیدات مکرر مقام معظم رهبری (مدظلهالعالی) در شرفیابی فرماندهان، معظمله بر موضوع معنویت تکیه داشته و نکات مهمی را مورد تأکید قرار دادند. ایشان فرمودند: شما آن روز که هیچ چیز نداشتید حتی سلاح آرپیچی، ولی برای دفاع از انقلاب اسلامی توانستید در برابر دشمن بایستید و آن چیزی که شما را در برابر دشمن با آن همه امکانات پیروز کرد معنویت بود.
امروز آنچه ما داریم و با دشمن همطراز نیست و توان ما را افزایش میدهد عنصر معنویت است. در فرایند تحقق معنویت، آموزش و فراگیری نخستین مرحله است و با اجرای آموزش، دانش و معرفت دینی فرد افزایش مییابد و وقتی دانش عقیدتی او عمق پیدا کرد تبدیل میشود به ایمان و در جان فرد نفوذ کرده و در کلام او بروز میکند و بعد هم در اعضا و جوارح او متجلی میگردد و افراد اینگونه مومن و متدین میشوند.