رضا اشرفی
سفر اخیر بندر بنسلطان به روسیه و دیدار با ولادیمیر پوتین با حرف و حدیثهای فراوانی روبهرو بوده است. اگرچه هیچ خبری از سوی رئیسجمهور روسیه و رئیس سرویس اطلاعاتی و امنیتی عربستان از این دیدار به بیرون درز نکرده است، اما برخی مقامات و همچنین رسانهها اخباری را منتشر کردهاند که نمیتوان آنها را به راحتی نادیده گرفت. بندر بنسلطان بهعنوان شخصیتی امنیتی و اطلاعاتی که تأثیر بسیار گستردهای در تحولات داخلی عربستان در خاندان سعودی و همچنین تحولات منطقهای دارد، هر دو سال یک بار در سفر به روسیه با مقامات این کشور ملاقات میکند. اما سفر اخیر وی بسیار پر سر و صدا بود، به این دلیل که بهطور کامل به تحولات منطقه غرب آسیا بهخصوص سوریه گره خورده است. از اینرو رئیس سرویس اطلاعاتی و امنیتی عربستان اصرار داشت که در سفر اخیر خود، با ولادیمیر پوتین دیدار داشته باشد.
خبرگزاری فرانسه در این باره نوشت که بندر بنسلطان تأکید کرده است؛ اگر پوتین بپذیرد حمایتهای خود را از دولت بشار اسد کمرنگ کند و به قطعنامههای بعدی شورای امنیت سازمان ملل علیه سوریه رأی مثبت بدهد، عربستان تجهیزات نظامی به میزان 15 میلیارد دلار از روسیه خریداری خواهد کرد و همچنین در معاملات گازی خلیجفارس بهگونهای عمل میکند که مسکو متضرر نشود. تا اینجا دو مسئله قابل توجه است. ابتدا اینکه، آمریکا امیدهای خود را از قطر کم کرده است، بهخصوص که سیاستهای اخوانیاش در منطقه تاکنون با شکست مواجه شده و با توجه به اختلافاتی که درباره اندیشه سلفی عربستان دارد، با این وجود به سعودیها روی آورده است. بنابراین بندر بنسلطان بهعنوان یکی از امنیتیترین افراد سطح خاورمیانه (غرب آسیا) که ارتباط نزدیکی هم با کاخ سفید دارد را به دیدار ولادیمیر پوتین فرستاده است تا حتی خود (واشنگتن) نخواهد بار دیگر در روسیه درخواست همکاری کند، به این دلیل که میداند در صورت پاسخ منفی کرملین از اعتبار قدرتمحورش در برابر مسکو خواهد کاست. روند کنونی نشان میدهد تا آینده نزدیک، عربستان بخش قابل توجهی از سیاستهای آمریکا را در منطقه دنبال خواهد کرد و ترکیه و قطر با توجه به مشکلات پیش آمده، نماینده کاخ سفید در منطقه نخواهند بود، مگر اینکه تحولات احتمالی آینده روندهای سیاسی کنونی را تغییر دهد.
اما مسئله دوم این است که عمدهترین پیشنهادهای ارائه شده به ولادیمیر پوتین، اقتصادی و مالی است. بندر در مقابل عقبنشینی مواضع کرملین از سوریه، از یک سو بحث خرید تجهیزات نظامی به مبلغ 15 میلیارد دلار را مطرح کرده و از سوی دیگر به قراردادهای گازی حوزه خلیجفارس بهنفع روسیه اشاره کرده است. در حالی که نگاه روسیه به سوریه و غرب آسیا از حد و مرز اقتصادی خارج شده و با مسائل راهبردی در سطح کلان بینالمللی گره خورده است که حتی از حد و اندازه بازی منطقهای بسیار فراتر میرود. اما فهم عربستان سعودی از این رویکرد روسی، تنها به چند میلیارد دلار قد میکشد. پرسش تعجببرانگیز این است که چنین پیشنهادی را امنیتیترین مقام سعودی ارائه میدهد، بدون آنکه از بازی امنیتی روسیه در سوریه برای برداشت راهبردی بینالمللی، تصور چندانی داشته باشد.
آمریکا بهعنوان یکی از حربههای پیش روی روسها، به این دیدار بسیار دل بسته بود، اما همانگونه که پیشبینی میشد، نمیتوان با دلار، منافع راهبردی و فوقامنیتی روسیه را خریداری کرد. بازی فعلی روسیه و آمریکا جدای از مباحث و مسائل منطقهای، در سطح بینالمللی در حال انجام است که قدرت آمریکا را به شدت به مخاطره انداخته است. اتفاقاً به همین منظور است که چین نیز از دولت بشار اسد برخلاف رویکردهای آمریکا حمایت میکند. این دو کشور به هر شکل خواهان کاهش و تضعیف قدرت آمریکا هستند و آن را در راستای اهداف بلندمدت خود میبینند. به همین دلیل است که هر دو کشور اصرار دارند که در برابر قطعنامههای آمریکایی شورای امنیت از سیاست دو وتویی استفاده کنند. در غیر این صورت، یک وتو از هر کشور، قطعنامه را کارآمد میکند، اما اقدام دو وتویی دارای پیام مشخصی به آمریکا است.
این رویکرد روسیه و نپذیرفتن پیشنهادهای بندر بنسلطان برای مقامات آمریکا که معنای آن را خوب میفهمند، بسیار گران تمام شده است. به همین منظور تنها پس از یک هفته، باراک اوباما بسیار برآشفته و با بهانه کردن اعطای پناهندگی به «ادوارد اسنودن» از سوی روسیه، علیه ولادیمیر پوتین سخن گفته و به وی حمله کرده است. باراک اوباما طی یک کنفرانس خبری در کاخ سفید گفت که تلاش میکند تا ولادیمیر پوتین از رفتن به سمتی که بار دیگر به جنگ سرد منجر میشود، بپرهیزد. در جنگ سرد اول، شوروی سابق (روسیه) بازنده ماجرا نام گرفت، اما این بار، آمریکا است که از ورود به آن فضا هراسان است، به این دلیل که از موقعیت خطرناک خود و وضعیت پیشرونده روسیه و چین آگاه است. اوضاع آمریکا چنان متزلزل است که آمریکا حتی روی عربستان نیز نمیتواند حساب باز کند، چنانکه مشوقهای ریاض نتوانست مسکو را در برابر سوریه قرار دهد.