رضا اشرفی
ایالات متحده از آنچه «بهار عربی» نامیده بود فاصله میگیرد. در دستور جدید سیاست آمریکا تنها سه بند به خاورمیانه مربوط میشود که شامل برنامه هستهای ایران، حلوفصل مسئله فلسطینی اسرائیلی و «تلطیف مبارزه» در سوریه است. این مطلب از سوی روزنامه »نیویورک تایمز» به نقل از سوزان رایس، دستیار امنیت ملی رئیسجمهور آمریکا که سیاست خارجی آمریکا تحت ریاست وی اصلاح شد، اعلام شده است.
ظاهراً ایالات متحده قصد دارد توجه خود را به جنوب شرق معطوف کند؛ جایی که به گفته «سوزان رایس» آمریکا آنجا »منافع و امکانات» بیشتری دارد. رایس اظهار داشت: «ما نمیتوانیم هفت روز در هفته و بیستوچهار ساعته مشغول فقط یک منطقه باشیم. رئیسجمهور اوباما به این نتیجه رسید که فرصت خوبی برای برداشتن گامی به عقب و انداختن نگاه انتقادی و باز به برداشت ما از منطقه خاورمیانه فرا رسیده است». این دیپلمات آمریکایی توضیح داد که هدف راهکارهای جدید، اجتناب از به دام افتادن باراک اوباما در حوادث جاری خاورمیانه است؛ اتفاقی که برای جرج بوش پسر، رئیسجمهور سابق آمریکا افتاد و وی را دستخوش سرنوشتی تلخ کرد.
ظاهراً تصحیح خطمشی سیاسی دولت آمریکا توسط هیئتی متشکل از پنج کارشناس صورت گرفته و آنها درصدد بودند برای پرسشهای زیر پاسخ مناسبی بیابند:
1. منافع اساسی ایالات متحده در خاورمیانه کدامند؟
2. کدام حوادث در جهان عرب مواضع آمریکا را تغییر داده است؟
3. باراک اوباما در خاورمیانه حقیقتاًً چه چیزی میتواند به دست آورد؟
4. چه چیزی خارج از حدود امکانات دولت آمریکا قرار دارد؟
بر این اساس، کارشناسان پیشنهاد کردهاند سه موضوع اساسی خاورمیانه در مرکز توجه باقی بماند و مناقشات دیگر از اولویت خارج شود. از جمله مصر که یکی از ارکان سیاست خارجی آمریکا در منطقه بوده است، به رده عقب انتقال مییابد. بنابراین، باراک اوباما رئیسجمهور ایالات متحده که در سال 2011 در خیابانهای قاهره مردم مصر را مخاطب قرار داده و درباره ضرورت گوش دادن به »پیام تغییرات در این منطقه» تأکید میکرد، به این نتیجه رسیده که تمایل ایالات متحده به گسترش دموکراسی در هر جایی اعم از بحرین، لیبی، تونس و یمن حد و حدودی دارد.
همچنین ایالات متحده از توسل به زور در خارج از کشور خودداری میکند؛ مگر اینکه مجبور شود به تجاوز به آمریکا یا متحدان آن، ایجاد اختلال در زمینه صدور نفت، فعالیت شبکه تروریستی یا کاربرد سلاحهای کشتار جمعی از خود واکنش نشان دهد. علاوه بر این، در برنامه جدید، هدف صدور دموکراسی به عنوان محور اساسی سیاست خارجی اعلام نشده است.
این شیوه عمل جدید نه تنها با سیاستهای پیشین آمریکا در دوره جورج بوش فاصله دارد، بلکه از برخورد شدید با زورگویی، افراط و تصفیههای شدید سیاسی که خود باراک اوباما دو سال پیش در آستانه گسترش انقلابهای عربی اعلام کرده بود نیز دور شده است. نباید از یاد برد که وی در ماه میسال 2011 اظهار داشت که ایالات متحده با همه ابزار دیپلماتیک، اقتصادی و راهبردی که دارد، از دموکراسی، حقوق بشر و بازار آزاد دفاع خواهد کرد. این در حالی است که باراک اوباما در سپتامبر سال 2013 در جلسه مجمع عمومی سازمان ملل متحد اظهار داشت: «ما فقط به ندرت میتوانیم با اعمال یکجانبه ایالات متحده از جمله در بعد نظامی، به این اهداف دست یابیم.»
این تأکید بر سیاست صلحجویانه با شخصیت سوزان رایس مطابقت چندانی ندارد، چرا که او همیشه بر مداخله نظامی تأکید کرده است. از این رو به نظر میرسد ایالات متحده با اعمال راهکارهای جدید نمیتواند از خود در برابر خطرات ناشی از خاورمیانه دفاع کند. ظاهراً کاخ سفید، به این نتیجه رسیده است که بهار عربی نتیجه مثبتی در بر ندارد؛ زیرا به جای دموکراسی، به هرجومرج، تروریسم و تشتت دامن میزند. این در حالی است که آمریکاییها قادر نیستند این روند را کنترل کنند؛ زیرا معلوم نیست باید با چه کسی بجنگند.
بنابراین آمریکاییها تصمیم گرفتهاند که توجه خود را از خاورمیانه به آسیای شرقی معطوف کنند. به خصوص که در آنجا یک حریف بالقوه مشخص وجود دارد و آن کشور بزرگ چین است که مرتباً تقویت میشود. از این رو آمریکا باید مرکز توجه خود را به آسیا منتقل کند. بر این اساس حضور نظامی آمریکا در مناطق و کشورهای دیگر جهان کاهش و در منطقه آسیا و اقیانوسیه افزایش مییابد تا عمل بازدارندگی از چین که مهمترین رقیب اقتصادی و نظامی آمریکا محسوب میشود، صورت گیرد. در این راستا همکاری نظامی با ژاپن تقویت میشود، نیروهای مسلح ایالات متحده که در ژاپن و در نزدیکی آن مستقر شده است، نوسازی و تقویت میگردد. همکاری نظامی راهبردی و تاکتیکی با توکیو و سئول توسعه مییابد. ناوهای جنگی آمریکا در سنگاپور مستقر شده و در صورت لزوم میتوانند تنگه مالاکا را که بخش عمده محمولههای چینی از طریق آن رد و بدل میشود، مسدود کنند. ایالات متحده با استرالیا همکاری میکند و سعی میکند با ویتنام در امور نظامی روشهای تعامل را طراحی کند.