در دور جدید مذاکرات ایران و 1+5 محافل سیاسی رسانه ای بیگانه سعی میکنند دامنه موضوعات مورد گفتگو در مذاکرات هستهای با ایران را گسترش دهند. هدف آنها احتمالا یا گرفتن امتیاز بیشتری از ایران تحت تاثیر توهم تاثیرگذاری تحریمها بر اقتصاد ایران است، یا افزایش فشار بر تهران برای تقویت قدرت چانه زنی در مذاکرات است.
منابع اروپایی تاکید می کنند شش قدرت بزرگ در راستای سه اصل اساسی با ایران تعامل خواهند کرد. " نخست انجام تعهدات اعلام شده و تصریح شده این کشور در توافقنامه موقت ناظر بر خودداری آن از تلاش برای دستیابی به توانایی هسته ای نظامی، با همه الزامات آن و حتی دسترسی به دانشمندان هسته ای این کشور ، دوم: ناظر بر ساز و کاری است که براساس آن ایران به وضعیتی نخواهد رسید که بتواند در «مرحله کوتاهی» به آنچه «آستانه هسته ای» نامیده میشود برسد و اصل سوم به توضیح «بعد نظامی» احتمالی برنامه هسته ای ایران براساس سوء ظن کشورهای غربی، از طریق پایبندی ایران به تشریح مسائل پیچیده در برنامه هسته ای خود و پاسخ دادن به هفت سئوالی است که آژانس بین المللی انرژی هسته ای مطرح می کند و تا این پایه بدون پاسخ مانده اند. "
درخواست های احتمالی غرب از ایران
1- حال حاضر آنقدر پیشرفت کرده است که تهران نمی تواند با برچیده شدن کامل آن موافقت کند .
2- غرب تلاش خواهد کرد تضمین هایی به دست آورد تا هرگونه تلاش برای ساخت بمب هسته ای در ایران به قدری زمان نیاز داشته باشد تا بتوان چنین تلاشی را شناسایی و احتمالا با اقدام نظامی، آن را متوقف کرد .
3- کارشناسان و دیپلمات ها می گویند طولانی شدن این «زمان آستانه» مستلزم آن است که ایران غنی سازی اورانیوم خود را به غلظت شکافت پذیر سطح پایین محدود کند، فعالیت تعداد زیادی از سانتریفوژهای خود را که اکنون از آنها برای چنین کاری استفاده می کند متوقف کند، تحقیقات هسته ای خود را محدود کند و امکان نظارت و بازرسی های سرزده سازمان ملل متحد را فراهم کند.
4- در مرحله دیپلماتیک جدید که قرار است ماه ژوئیه یا طی دوره شش ماهه توافق شده در موافقتنامه موقت ماه نوامبر پایان یابد و همچنین ممکن است موافقتنامه موقت نیز مجددا مورد مذاکره قرار گیرد، دو طرف باید تندروهای داخل را راضی کنند .
5- غرب می کوشد رئاکتور اراک از مسائل مورد نگرانی بین المللی در ارتباط با فعالیت های هسته ای ایران باشد اما چون با پاسخ محکم ایران احتمالامواجه می شوند می خواهند بگویند یک راه ممکن برای حرکت به جلو برسر مسئله رئاکتور اراک این است که این رئاکتور تعدیل شود به طوری که از آن تنها بتوان در زمینه تولید ایزوتوپ های پزشکی استفاده کرد و این همان هدفی است که ایران بر آن تاکید دارد .
6-یک مسئله مهم دیگر، تعداد سانتریفوژهایی است که باید به ایران اجازه داده شود آنها را حفظ کند و فعالیت آنها را ادامه دهد. غنی سازی اورانیوم هم می تواند کاربرد نظامی و هم غیر نظامی داشته باشد " .بر اساس این گزارش جوفی جوزف مدیر سابق بخش منع تکثیر شورای امنیت ملی آمریکا گفت ایران احتمالا درخواست خواهد کرد ده هزار دستگاه سانتریفوژ در حال فعالیت را برای خود حفظ کند. این تقریبا همان تعداد سانتریفوژی است که نصب شده اما راه اندازی نشده است.
7- ایران باید سانتریفوژهای خود را به شدت کاهش دهد تا زمان مورد نیاز این کشور برای تولید ماده شکافت پذیر کافی برای ساخت یک بمب طولانی شود.
8-موسسه علوم و امنیت بین المللی مستقر در آمریکا اعلام کرد تعداد و نوع سانتریفوژها محدود خواهد شد تا تضمینی باشد بر اینکه زمان آستانه در هر شرایطی ، حداقل شش ماه و حداکثر 12 ماه باشد. در زمان آستانه شش ماهه، ایران به طور کلی نباید بیش از چهار هزار دستگاه سانتریفوژ « آی آر - 1 » داشته باشد.این در حالی که پیش از این، مواردی همچون توقف کار سانتریفیوژها و نیز محدودیت تحقیقات هسته ای، از سوی ایران به عنوان خط قرمزهایی یاد شده که پذیرش آن ها به هیچ عنوان امکان پذیر نیست.
9-مانع اصلی در پیشرفت اولیه ، اختلاف بین ایران و آمریکا بر سر وسعت و ترکیب یک برنامه انرژی هسته ای است که در توافق جامع اجازه آن به ایران داده می شود.بزرگترین مشکل ، غنی سازی است که ایران می گوید برای تولید سوخت به آن نیاز دارد.
10-اگرچه دولت اوباما ترجیح می دهد ایران اصلاً غنی سازی نداشته باشد، اما می داند که چنین نتیجه ای هیچوقت حاصل نمی شود.در عرصه سیاسی ایران این اجماع نظر وجود دارد که رها کردن غنی سازی به معنای تسلیم در برابر فشارهای آمریکا و دست کشیدن از حقوق هسته ای است.از این رو دولت آمریکا آماده است تا غنی سازی را به عنوان بخشی از توافق بپذیرد.اما تاکید می کند که چنین برنامه ای باید بسیار محدود باشد به طوری که ایران نتواند به طرف توانمندی آستانه هسته ای خیز بردارد.به عبارت دیگر دولت می خواهد مطمئن شود که اگر ایران به طرف ساخت بمب خیز بردارد ، زمان کافی برای غنی سازی نداشته باشد.
11-در عرصه سیاسی ایران این اجماع نظر وجود دارد که رها کردن غنی سازی به معنای تسلیم در برابر فشارهای آمریکا و دست کشیدن از حقوق هسته ای است.از این رو دولت آمریکا آماده است تا غنی سازی را به عنوان بخشی از توافق بپذیرد.
12- طولانی شدن «زمان فرار» یعنی دوره بین قدم های اولیه و جمع آوری اورانیوم غنی شده لازم برای بمب یکی از لازمه های توافق آمریکا با ایران خواهد بود.مدت زمان فرار ایران به سمت بمب به ظرفیت غنی سازی اش ، به تعداد سانتریفوژها ، مدل دستگاهها و مقدار اورانیوم غنی شده بستگی خواهد داشت.هرچقدر ظرفیت غنی سازی کمتر باشد ، زمان فرار طولانی تر می شود.
دیوید آلبرایت رئیس موسسه علوم و امنیت بین الملل چنین برآورد می کند که با چهار هزار سانتریفوژ نسل اول (IR-1) و ذخایر اورا نیوم سه و نیم و بیست درصدی ، ایران می تواند ظرف شش ماه اورانیوم مورد نیاز یک بمب را تولید کند.این مستلزم کاهش هفتاد و پنج درصدی تعداد کنونی سانتریفوژهای ایران است.ایران هم اکنون حدود نوزده هزار دستگاه نصب شده دارد که ده هزار دستگاه کار می کنند.
13-با پیکر بندی توانمندی های غنی سازی ایران در جهت نیازهای عملی برنامه انرژی هسته ای این کشور امکان تحقق اهداف غیرنظامی هسته ای ایران ایجاد می شود و در ضمن آمریکا و متحدانش نیز اطمینان حاصل می کنند تهران به مرحله آستانه هسته ای نمی رسد.
اما نیازهای عملی ایران چیست؟ اولین نیاز عملی ایران ، اورانیوم کافی بیست درصدی برای تزریق به راکتور تحقیقاتی تهران است که ایزوتوپ های پزشکی تولید می کنداما ایرانی ها الان مقادیر کافی از این نوع اورانیوم را برای مصرف یک دهه ای در اختیار دارند.
ایران همچنین به سوخت برای رآکتور برق خود در نیروگاه بوشهر دارد.اما قرارداد روسیه- ایران سوخت مورد نیاز این رآکتور را به مدت ده سال تضمین می کند.نیاز عملی دیگر ایران در آینده ، قصد این کشور برای ساخت چهار رآکتور کوچک آب سبک برای تولید ایزوتوپ های پزشکی و نیازهای تحقیقاتی است.البته ساخت این رآکتورها هنوز شروع نشده است.
13-گروه پنج به علاوه یک و جامعه جهانی می توانند به ایران کمک کنند با پیشنهاد دادن انواع همکاری در زمینه انرژی هسته ای نیازهای عملی این کشور را برطرف کنند.به عنوان مثال ، در بخشی از یک بسته که شامل تبدیل رآکتور اراک به یک رآکتور آب سبک خواهد بود ، طراحان رآکتورهای تحقیقاتی از کشورهایی همچون آرژانتین و استرالیا می توانند با ایران در ساخت چهار رآکتور آب سبک همکاری کنند.آنها همچنین می توانند در تولید اورانیوم بیست درصدی مورد نیاز برای پنج رآکتور تحقیقاتی و ویژه تولید ایزوتوپ ( چهار رآکتور بعلاوه اراک) با ایران همکاری کنند.
تعداد کنونی سانتریفوژها در ایران نیز (نوزده هزار دستگاه) بیش از حد نیاز عملی این کشور است. دستگاههای IR-1 بازده زیاد ندارند و در یک برنامه مدرن انرژی هسته ای جایی ندارند.ایران برای برطرف کردن نیازهای خود به بیش از چهار هزار دستگاه نیاز ندارد و اگر دستگاه ها از نوع IR-2m باشند تعداد کمتری لازم است.
14-تمرکز بر نیازهای عملی برنامه هسته ای ایران یک فضای مسالمت آمیز تر ایجاد می کند و شاید واکنش تدافعی کمتری از سوی ایران در پی داشته باشد.و ایران را تشویق می کند نگاهی دقیق تر به زیرساخت های هسته ای خود بیندازند و اگر واقعاً به انرژی صلح آمیز هسته ای علاقمند هستند ، بهترین گزینه را که در جهت منافع ملی شان است ، در پیش بگیرند. مهم نیست که طرفین چگونه به مذاکرات آتی نزدیک می شوند ، رسیدن به توافق سخت است.اما تمرکز بر نیازهای عملی به گفتگوهای سازنده منجر می شود و احتمال بن بست زودهنگام در مذاکره را کاهش می دهد.
آمریکا خواستار دو نوع توافق با ایران است. نوع اول یک توافق موقت است که آمریکا آن را «گام اعتمادساز» می خواند و هدف از آن دو چیز است:
1- متوقف کردن روند پیش روی برنامه هسته ای ایران در حوزه تولید مواد، نصب ماشین ها و توسعه تاسیسات هستهای
2- گرفتن «ابزارهای قدرت » ایران در گام اول و خالی کردن دست آن برای گام های بعدی. این دقیقا همان نکتهای است که وندی شرمن هم در نطق خود در سنا بر آن تاکید کرده است. وی همچنین اخیرا به صراحت گفته است که در گام اول، هدف آمریکا "متوقف کردن " برنامه هسته ای ایران است.