پادشاه عربستان دوشنبه شب حکم برکناری « بندر بن سلطان» 65 ساله، از ریاست سازمان اطلاعات و امنیت عربستان را صادر و «یوسف بن علی ادریسی» را به جای وی منصوب کرد تا گمانه زنیهای چندماه اخیر درباره برکناری بندر بن سلطان رنگ واقعیت بگیرد.بندر بن سلطان 65 ساله در سال 2012 به این سمت انتخاب شد و پروندههای مهمی همچون بحران جنگ داخلی در سوریه، لبنان و پرونده هستهای ایران را در دستور کار داشت. بندر پیش از این سمتهای مهمی همچون ریاست شورای عالی امنیت ملی و بیش از دو دهه حضور در سفارت عربستان در واشنگتن را در پرونده کاری خود داشت.
نزدیکی تهران - و اشنگتن، تثبیت قدرت اسد
پرونده هسته ای ایران که در سالهای اخیر در بن بست مذاکرات با 1+5 پیگیری میشد فرصتی طلایی برای قدرت نمایی ریاض در منطقه پدید آورده بود. تحریمهای گسترده اقتصادی غرب علیه ایران و تشدید بحران جنگ داخلی در سوریه همگی از ضعف موضع ایران در منطقه و تحقق رویای دیرینه عربستان برای سیادت و رهبری کشورهای عربی و اسلامی منطقه در جهان حکایت میکرد.عرصه تقابل تهران و ریاض اما به همین جا ختم نمیشود، درگیریها و اعتراضات داخلی در بحرین، بحران سیاست داخلی در لبنان و تحولات مصر دو کشور را تمام قد در مقابل یکدیگر قرار داده بود. سال 92 اما سال تغییر رویکردها و سیاستهای منطقه ای و جهانی در قبال ایران و سوریه بود. با روی کار آمدن حسن روحانی در انتخابات ریاست جمهوری 24 خرداد با وعده تنش زدایی در سیاست خارجی، نوید بخش بازگشت تهران به عرصه تعاملات و قدرت طلبی در منطقه بود تا جایی که با گذشت کمتر از 100 روز از آغاز به کار دولت، جهان در قبال دیپلماسی هسته ای دولت ایران انگشت به دهان ماند و توافق هسته ای ایران و گروه 1+5 (آمریکا، روسیه، انگلیس، فرانسه، چین و آلمان) پس از ده سال رقم خورد تا ریاض خود را بازنده اصلی سیاستهای پیدا و پنهان واشنگتن در منطقه دانسته و در صدد جبران برآید. کار برای عربستان سعودی اما سخت تر آن چیزی بود که تصور میشد. ریاض که به سیاست شکوه و گلایه و بعضا قهر با آمریکا روی آورده بود از تواق هسته ای ژنو ابراز نارضایتی کرد. عربستان سعودی با اتقاد از رویکرد واشنگتن در قبال تهران خواستار حمله نظامی به ایران برای نابودی تاسیسات هسته ای تهران شد، درخواستی که با عدم توجه غرب و دعوت به خویشتن داری همراه بود. ریاض در این مسیر از اقدامات تبلیغاتی نیز فروگذار نبود و تهدید کرد در صورت آنکه در توافق نهایی به ایران حق غنی سازی اورانیوم داده شود این کشور نیز روند غنی سازی اورانیوم را در پیش خواهد گرفت. ادعایی که با تلاش برای همراه کردن دیگر کشورهای عربی منطقه باز هم بی نتیجه ماند. بندر بن سلطان که بیش از 22 سال در واشنگتن سفیر بود و از رابطه خوبی با مقامات این کشور برخوردار بود تلاشهای بسیاری با سفرهای پنهانی به کشورهای منطقه برای به راه انداختن ائتلاف منطقه ای علیه تهران صورت داد که همگی به در بسته خورد.
سوریه اما دیگر زمین بازی عربستان در تقابل با ایران بود که به محل شکست مجدد ریاض منجر شد. عربستان سعودی که وظیفه حمایت از گروههای مخالف بشار اسد، رئیس جمهور مورد حمایت ایران را به بندر بن سلطان واگذار کرده بود در سالی که گذشت با شکست سنگینی از جانب متحد دیرینه اش مواجه شد. اوباما از تصمیماش برای حمله به سوریه بازگشت و با دیپلماسی ایران و روسیه در این موضوع دمشق با انتقال تسلیحات هسته ای اش به خارج از این کشور موافقت کرد. از سوی دیگر ارتش سوریه به پشتیبانی نظامی و مالی ایران و حزب الله توانست در بخشهای گسترده ای از تقابل خود با نیروهای مخالف و گروههای ترویستی به پیروزی دست پیدا کند و حضور اسد در قدرت بیش از پیش تثبیت شود.پرونده حمایت از نیروهای معارض و مخالف دولت اسد نیز که به بندر بن سلطان واگذار شده بود ناکام ماند تا سریال شکستهای پی در پی بندر بن سلطان در ایران و لبنان و سوریه کامل شود.
از واگذاری اختیارات بندر به وزیر کشور تا تعیین جانشین ولیعهد
بهمن سال 92، یکی از روزنامههای چاپ لندن با انتشار گزارشی نوشت که پروندههای استراتژیک امنیتی - خارجی عربستان سعودی در حال انتقال از سازمان اطلاعات و امنیت عربستان به حوزه مسئولیت «شاهزاده محمد بن نایف » وزیر کشور است.”شاهزاده محمد" فرزند نایف وزیر کشور سابق عربستان سعودی پس از آنکه مسئولیتهای حوزه بندر بن سلطان را در اختیار گرفت مهمترین گزینه تصدی مسئولیت بندر بن سلطان که از آن زمان شایعه برکناری اش شنیده میشد، به شمار میرفت.تحلیلگران درباره نشانههای این تغییرات کلان در ریاض به صدور دستورات و احکام جدید در حوزه مبارزه با تروریسم از جمله اینکه هر شهروند عربستان سعودی که در خارج از این کشور وارد جنگ شود یا به گروههای تندرو بپیوندد با مجازات زندان روبه رو خواهد شد اشاره میکنند این اقدام از سوی وزارت کشور عربستان صادر و مورد پیگیری قرار گرفت. از سوی دیگر، دولت فعلی آمریکا از رفتارها و واکنشهای شاهزاده بندر رضایت نداشت و در مقابل، از تعامل با شاهزاده محمد بن نایف، وزیر کشور عربستان سعودی که بهمن ماه گذشته به آمریکا سفر کرد، ابراز خرسندی و رضایت کرده بود.
از سوی دیگر فرروردین ماه گذشته عربستان سعودی با تغییری مهم در ساختار حکومتی خود همراه بود.
برای نخستین باربرای ولیعهد این کشور جانشین تعیین شد تا تغییر در سیاستهای ریاض پس از تغییر شرایط منطقه و همچنین شدت گرفتن بیماری ملک عبدالله پادشاه این کشور وارد فاز جدیدی شود. بر همین اساس، پادشاه عربستان سعودی با صدور فرمانی، شاهزاده مقرن را با حفظ سمت معاون دوم رئیس هیات وزیران (پادشاه)، به عنوان جانشین ولیعهد منصوب کرد، این تصمیم پادشاه سعودی در آستانه سفر« باراک اوباما» رئیس جمهوری آمریکا به عربستان صورت گرفت. از سوی دیگر، حرف و حدیثهایی در این زمینه مطرح شده بود که آمریکا تمایل دارد تا شاهزاده محمد بن نایف وزیر کشور کنونی به عنوان پادشاه آینده عربستان منصوب شود.در بیانیه دفتر پادشاهی سعودی آمده است که شاهزاده مقرن به عنوان جانشین ولیعهد تعیین میشود و در آینده چنانچه در هر یک از دو منصب پادشاهی و ولیعهدی خلاء ایجاد شود، وی در این دو جایگاه قرار میگیرد. شاهزاده مقرن ( 68 ساله) کوچکترین پسر عبدالعزیز موسس پادشاهی سعودی و برادر ناتنی ملک عبدالله است.