رضا اشرفی
از زمان اوجگیری مشکوک اقدامات خشونتبار گروه تکفیری ـ بعثی داعش در عراق و سوریه، تحولات در حوزه غرب آسیا و خاورمیانه عربی بهشدت تسریع شده و تغییر کرده است. متحدان غربی و عربی که ابتدا از هجوم این گروه خونخوار به عراق حمایت میکردند و با این کار به دنبال تغییر ساختار سیاسی در عراق بودند و حتی همین آرزو را در سوریه دنبال میکردند، به یکباره شاهد این مسئله شدهاند که نمیتوانند داعش را کنترل و مدیریت کنند. استقلال اقتصادی این گروهک فوق رادیکال و پیروزهای صوری ایجاد شده برای آنها، فضایی را برایشان ایجاد کرد که فکر کردند میتوانند کل منطقه، اروپا و حتی جهان را تحت کنترل خود درآورند و به عیش حکومترانی بپردازند.
اما پس از گذشت چند ماه، حامیان و پرورشدهندگان این گروهک در منطقه و جهان، احساس خطر کرده و حال برای تضعیف آن به دنبال متحد و ائتلاف میگردند. نشست سران کشورهای عضو ناتو به همراه متحدان خود در ولز انگلیس که اوایل ماه سپتامبر انجام شد به همین منظور بود. اگرچه غرب اعلام کرد که 40 کشور علیه داعش متحد شدهاند و قصد دارند در اقدام آمریکا علیه داعش مشارکت داشته باشند، اما شکافهای موجود در آن و همچنین ناباوری و بیایمانی در نابودی و حتی تضعیف داعش این تصمیم را از سوی غرب ناکارآمد خواهد گذاشت. موضوعی که هماکنون نیز خود را نشان داده است.
اما در این میان، مسئله مهم به نوع رفتار و عملکرد ترکیه باز میگردد. از ابتدا در بسیاری از رسانهها عنوان شد که ترکیه نه تنها حامی داعش است، بلکه علاقهمند است از این ابزار برای پیشبرد اهداف منطقهای خود استفاده کند. کمکم خبرهایی منتشر شد مبنی بر اینکه روسای این کشور در داخل خاک ترکیه نشستهای مختلف توجیهی و آموزشی برای گروهک داعش برگزار میکنند. حال نیز خبرهایی در حال انتشار است که حتی ایدئولوژی به کار گرفته شده در میان رأس هرم تشکیلاتی داعش از ترکیه وارد این مجموعه میشود.
همچنین نشانههایی از اینکه بین ترکیه و گروهک داعش مدارا وجود دارد به چشم میآید. برای نمونه با توجه به اینکه داعش طی حداقل سه ماه گذشته انواع خشونتها را در قبال بسیاری انجام داده، اما درباره افراد دستگیر شده ترکیهای کاملاً خونسرد و به دور از هر گونه کشتار عمل کرده است. این مسئله سبب شده که نه تنها دولت ترکیه نسبت به گروگانهای این کشور واکنش خاصی نشان ندهد، بلکه خانوادههای این افراد نیز برای فشار به دولت و آزادسازی آنها تلاشی نکردند. تا اینکه داعش 46 گروگان ترکیهای را پس از 101 روز آن هم با کت و شلوار! آزاد کرد. برخی از تحلیلگران این اقدام داعش را پاسخ مثبت و هدیه این گروهک به آنکارا میدانند. به این دلیل که ترکیه حاضر نشده در ائتلاف ضد داعش با آمریکا مشارکت داشته باشد.
این در حالی است که ترکیه عضو و همپیمان ناتو است و در این زمینه کاملاً با غرب هماهنگ بوده است. پرسش این است که چرا ترکیه در چنین شرایطی دست به این کار زده و از همکاری با آمریکا و ناتو خودداری کرده است؟ آیا آنکارا با این اقدام در برابر همسایگان خاورمیانهای خود بهویژه دول مرتجع عرب موضع گرفته و علیه آنها برخاسته است، یا اینکه در حمایتهای پنهانی از داعش با آنها همگام است.
ترکیه با وجود حزب عدالت و توسعه و در قدرت بودن رجب طیب اردوغان، تمایلات شدیدی به سیاستهای شرقی در حوزه غرب آسیا و خاورمیانه نشان داده است. این موضوع از ابتدای روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در سال 2002 خود را نشان داده است، اما پس ازاینکه احمد داوود اوغلو در جایگاه وزیر خارجه قرار گرفت، بسیار افزایش پیدا کرد و حتی با آغاز و اوجگیری بحث بهار عربی به سمت جهتگیریهای خشن و بعضاً خطرناک پیش رفت.
از آنجا که پیشینه و پشتوانه این حزب و گروه بر سر قدرت، ریشههای اخوانی دارند، طبیعی است که از جریانات اخوانی در منطقه حمایت کنند. این موضوع از سفر رجب طیب اردوغان به تونس و مصر در اولین ماههای آغاز بیداری اسلامی هویدا بود. این موضوع، همزمان منافع آمریکا و متحدان اصلیاش را در منطقه با مشکل مواجه میکرد. زیرا اوجگیری تمایلات حکومتخواهی و حکومتگردانی اخوان که زنجیرهای در خاورمیانه ایجاد کرده است، عربستان سعودی و همچنین آمریکا را درخاورمیانه بهتزده کرد. به همین دلیل تلاشها برای کنترل و «کودتا» علیه این جریان مضاعف شد. این رویکرد سرآغاز جدا شدن گامبهگام ترکیه از آمریکا در منطقه بود. واشنگتن نیز به همین بهانه و با استفاده از نفوذ فتحاللهگولن، سرمایهدار ساکن آمریکا، خیابانهای ترکیه را مملو از معترضانی کرد که علیه رجب طیب اردوغان شعار میدادند، اما اردوغان عمده فعالیت خود را به صندوقهای رأی موکول کرد و فعلاً پیروز این میدان است.
این در حالی است که اختلافات آنکارا و واشنگتن هر روز در حال افزایش است و انتظار میرود تا زمانی که حزب عدالت و توسعه در ترکیه بر سر قدرت است و تحولات منطقه نیز بر خلاف تمایلاتش بچرخد، فاصله بین این دو بیشتر شود. حال با توجه به همه نزدیکیهایی که بین ترکیه و داعش عنوان میشود اختلاف آنکارا با واشنگتن و متحدانش در قبال داعش بر این پاشنه میچرخد...