میلاد شویکلو: توطئه سیاسی در جهت رقابت بر نحوه مدیریت بازار جهانی سبب شده تا اعراب بازار نفت را هر روز با تلاطمهای مختلفی مواجه کنند. چنانکه تیتر یک مطبوعات و رسانه مجازی به این موضوع اختصاص یافته و همه نگاهها به جداول تعیین قیمت نفت دوخته شده است. روزی نیست که این منبع درآمدی عظیم، ایران و سایر کشورهای ذینفع در تولید نفت و گاز را تحت تاثیر خود قرار ندهد. با این حال در تازهترین خبرهایی که منتشر شده قیمت هر بشکه نفت تغییر چندانی در بازارها جهانی نداشته و تنها چند سنت نسب به روزهای گذشته افزایش پیدا کرده است. در این رابطه افزایش 66 سنتی قیمت نفت سبب شد تا این محصول استراتژیک بشکهای 56 دلار فروخته شود. در حالی این موضوع به وجود میآید که کشورمان در سازمان تولیدکنندگان نفت (اوپک) شرایطی مشابه با سایر کشورهای این سازمان در کاهش درآمدها دارد اما از آن جهت که ایران در تحریمهای اقتصادی و نفتی قرار دارد، قدرت رقابت با کشورهای دیگر را نداشته و در این بین کشورهای عربی تولیدکننده نفت همچون عربستان، عراق و کویت در رقابتی تنگاتنگ با سایر کشورهای دیگر قرار دارند. با این حال افزایش تولید نفت کشورهای ذکر شده به قدری بوده که میتوانند با تخفیفات ویژه خود، وارد مرحلهای شوند که ایران را از دور رقابت خارج و اکثر بازارهای جهانی را به نام خود ثبت کنند.
توطئه سیاسی عربستان
این تصور از آنجایی اهمیت دارد که بیشتر تحلیلگران و کارشناسان بر این موضوع اذعان دارند که مشکلات سیاسی ایران و عربستان به تخاصم اقتصادی رسیده و میتواند دو کشور را با چالشهای مختلفی روبرو کند. یکی از این تحلیلگران نشریه آمریکایی فارن پالسی آمریکا است که در گزارشی به نقل از یکی از مقامات عربستانی اعلام کرده «عربستان به دنبال آن است که با افزایش تولید و تخفیف ویژه خود دولت ایران را مجبور به اجرای اقتصاد ریاضتی کند تا مردم در برابر دولت موضع شدید و اعتراضی بگیرند».
همچنین نواف عبید مشاور رئیس سابق دستگاه اطلاعاتی عربستان در دهم دسامبر طی یادداشتی در خبرگزاری رویترز نوشت: «تصمیم دولت عربستان برای کاهش قیمت نفت تاثیر عظیمی بر وضعیت منطقه خاورمیانه خواهد داشت و ایران که از یک سو تحت فشار تحریمهای بینالمللی است از سوی دیگر تحت فشار بیسابقه اقتصادی ـ مالی قرار خواهد گرفت».
همچنین در دهم دسامبر سال جاری وزیر نفت عربستان اعلام کرد این کشور صادرات 9.6 میلیون بشکهای خود را به بازار جهان بدون توجه به تقاضا ادامه میدهد. از طرف دیگر مقامات ایرانی بدون آنکه نام کشوری را بیان کنند کاهش قیمت نفت را یک توطئه سیاسی و نه موضوع عرضه و تقاضا خواندند. به نوشته فارن پالسی به نقل از یکی از مقامات این کشور آرزوی ریاض این است که کاهش قیمت نفت، دولت روحانی را مجبور به تصویب بودجه ریاضتی کرده تا در نهایت موجب ایجاد ناآرامیهای اجتماعی و اعتراضات مردمی در ایران شود اگر این اتفاق روی دهد، البته موجب لطمه جدی به نظام ایران نخواهد شد بلکه ریاض به سلاح موثر خود در ��قابت برای تفوق بر خاورمیانه ایمان میآورد. اینه مقامات عربستانی به صراحت اعلام کردهاند که به دنبال کاهش قیمت نفت هستند و از این بابت ایران ضربه سنگینی را در اقتصاد متحمل میشود نشاندهنده آن است که سخن مسئولان ارشد کشورمان در توطئه نفتی صحت دارد. این احتمالات در صورتی داده میشود که در این بین خبرگزاری رویترز کاهش قیمت نفت در بازارهای جهانی توسط عربستان را دلیلی بر تنبیه اقتصادی ایران و عربستان قلمداد کرده است که میتواند کشورهای منطقه و جهان را هم تحت تاثیر خود قرار دهد. احتمالی که پیش از این از زبان معاون اول رئیسجمهور بیان شده بود که عربستانیها برای ضربه زدن به ایران و روسیه اقدام به کاهش قیمت نفت کردهاند.
شروع بحران اقتصادی روسیه
اختلافات بوجود آمده بین روسیه با غرب پایهگذار تحریمهایی علیه این کشور بود که اقتصاد این کشور را با معضل مواجه کند. کاهش 50 درصدی قیمت نفت طی ماههای گذشته یکی از مهمترین ضربههایی است که از سال 2008 به بعد به روسیه وارد شده است. در حالی که نفت و گاز در روسیه بیش از 13 درصد سود ناخالص داخلی این کشور را تشکیل میدهد و 50 درصد بودجه سالیانه این کشور تحت تاثیر فروش این محصول قرار دارد بدون شک معضل بزرگی برای این کشور بوجود خواهد آمد. با این حال طبق شواهد اگر قیمت به همین طریق بخواهد کاهش داشته باشد میتواند اقتصاد روسیه را با رشد منفی پنج درصد مواجه کند. طبق آمارهای موجود بیش از 68 درصد اقتصاد روسیه متاثر ار فروش نفت و گاز است که این آمار از سوی اداره اطلاعات انرژی آمریکا اعلام شده است. با این وجود روسیه برای مقابله با فرار سرمایهها از این کشور اقدام به افزایش 7 درصدی سود بانکی کرده و این نرخ را از 10 به 17 درصد افزایش داده است. این در حالی است که مقامات روسیه برای کاهش مشکلات در بازار، تزریق ارز و دلار را جدی گرفته تا بتوانند در حد امکان از افزایش بحران ارزی در روسیه بکاهند. در همین خصوص رئیسجمهور روسیه با اشاره به فشارهای وارده بر اقتصاد روسیه از سوی کشورهای غربی گفت: غرب میخواهد روسیه خرس رام شده باشد.
کاهش قیمت نفت و تاثیر آن بر ایران
موقعیت مشابه ایران و روسیه نشان میدهد که تحریمهای اقتصادی و خصوصا کاهش قیمت نفت میتواند بر بازار داخلی کشورمان تاثیرگذار باشد. طوریکه شروع تحریمهای اقتصادی در سال 91 موجب شد تا ارزش پول ملی کشورمان به یک سوم کاهش پیدا کند. این در حالی است که نوسان نرخ ارز و سکه و همچنین کاهش شاخصهای بورس از جمله مشکلاتی بود که اقتصاد ایران را با رشد منفی مواجه کرد. کاهش فروش نفت و اموال بلوکه شده کشورمان یکی از مهمترین مصادیقی است که اینک با کاهش قیمت نفت همراه بوده که همین امر بر وجود کسری بودجه در سال آینده تاکید ویژهای دارد. کسری بودجه از آنجایی نشات میگیرد که سال گذشته لایحه بودجه ایران با نفت 100 دلاری به تصویب رسیده بود، اما اکنون، دولت این لایحه را با نفت 72 دلاری تقدیم مجلس کرده است که این رقم ممکن با توجه به نوسانات قیمت نفت باز هم کاهش پیدا کند. تنها تفاوتی که میان ایران و روسیه وجود دارد آن است که کشورمان زودتر از روسیه با مشکلات اقتصادی مواجه شد و تاکنون توانسته به ثبات نصفه و نیمهای دست پیدا کند. طوریکه در این رابطه آمارها حاکی از آن است که ایران در ماههای نوامبر و دسامبر همانند 10 ماه گذشته 2.8 میلیون بشکه نفت در روز تولید کرده است اما تولید سوخت مایع ایران شامل نفت خام و میعانات گازی به 3.4 میلیون بشکه در روز رسیده است که 200 هزار بشکه افزایش را نشان میدهد. این آمار که از سوی اداره اطلاعات آمریکا منتشر شده است نشان میدهد تولید سوخت مایع ایران همچنان کمتر از متوسط 3 سال گذشته برابر با روزانه 3.6 میلیون بشکه در روز است، اما 200 هزار بشکه در روز از مدت مشابه سال گذشته بیشتر است. تولید سوخت مایع ایران در ماههای نوامبر و دسامبر 2013 بالغ بر 3.2 میلیون بشکه در روز اعلام شده بود. براساس قانون تحریم نفت ایران که در کنگره آمریکا به تصویب رسیده است اداره اطلاعات انرژی آمریکا موظف است هر دو ماه یک بار گزارشی در مورد وضعیت بازار جهانی نفت و تأثیر تحریم ایران بر این بازار منتشر کند. این گزارش با عنوان «دسترسیپذیری و قیمت نفت و فرآوردههای نفتی تولید شده در کشورها به جز ایران» منتشر میشود.
گاز جایگزین نفت میشود
با آنکه فشارهای اقتصادی و نفتی به کشورمان با اهرم تحریمهای اقتصادی موجب شد تا درآمدهای دولت کاهش پیدا کند اما مصداق بارزی بود تا ایران در برابر کاهش چشمگیر قیمت نفت آمادگی لازم را داشته باشد. یکی از اهداف مهمی که در اواخر دولت دهم و خصوصا در دولت یازدهم رقم خورد تاکید بر تولید گاز بود که در این مدت وزارت نفت توانسته با استفاده از امکانات و پتانسیل داخلی، تولید و فروش گاز را به مرحلهای برساند که با فروش نفت برابری کند. طوریکه با گذشت 12 سال از آغاز بهرهبرداری از اولین فاز پارس جنوبی (طرح توسعه فاز 2 و 3 پارس جنوبی در سال 1381) تاکنون ایران از محل استخراج و پالایش گاز طبیعی و پنج محصول استراتژیک دیگر این میدان مشترک گازی بیش از 340 میلیارد دلار درآمد کسب کرده است.
در شرایط فعلی قیمت هر متر مکعب گاز صادراتی ایران به ترکیه حدود 40 سنت برآورد میشود که با احتساب قیمت گاز صادراتی ارزش گاز تولید و پالایش شده ایران در طول 13 سال گذشته تاکنون از فازهای پارس جنوبی بیش از 230 میلیارد دلار برآورد میشود. در طول بیش از یک دهه گذشته تاکنون هم ایران بیش از یک میلیارد بشکه میعانات گازی به عنوان یک محصول پرطرفدار و استراتژیک گازی در پالایشگاههای پارس جنوبی تولید و به بازارهای جهانی عرضه کرده است. بر این اساس با احتساب متوسط قیمت هر بشکه میعانات گازی ایران حدود 100 دلار، در طول حدود 13 سال گذشته تاکنون بیش از 100 میلیارد دلار درآمد از محل تولید و صادرات میعانات گازی نصیب اقتصاد ملی شده است. از سوی دیگر در صورتی که متوسط قیمت هر تن گوگرد گرانول صادراتی ایران در طول یک دهه گذشته تاکنون حدود 150 دلار باشد و با تولید بیش از دو میلیون و 932 هزار تن گوگرد، کشور از محل تولید و صادرات گوگرد فازهای پارس جنوبی حدود 440 میلیون دلار درآمد کسب کرد. اتاق به عنوان مهمترین منبع تامین خوراک صنایع پتروشیمی به ویژه مجتمعهای پتروشیمی منطقه عسلویه محسوب میشود و در طول 13 سال گذشته تاکنون بیش از 6 میلیون و 756 هزار تن گاز اتان در پالایشگاههای پارس جنوبی تولید و عرضه شده است.
از اینرو در صورتی که متوسط قیمت هر تن اتان تولیدی حدود 240 دلار در نظر گرفته شود در طول این مدت از محل تولید و عرضه اتان بیش از یک میلیارد و 600 میلیون دلار درآمد شامل حال اقتصاد ایران شد. محصول گازی پروپان جزو فرآوردههای استراتژیک و پرطرفدار در بازار جهانی گاز است که در طول بیش از یک دهه گذشته تاکنون بیش از پنج میلیون و 570 هزار تن محصول پروپان در فازهای این میدان مشترک گازی با قطر تولید و عرضه شده است. بنابراین در صورتی که متوسط قیمت هر تن محصول ارزشمند گازی پروپان تولیدی حدود 750 دلار در نظر گرفته شود در طول این مدت از محل تولید و عرضه پروپان بیش از چهار میلیارد و 100 میلیون دلار درآمد به دست آمده است. فرآورده گران قیمت بوتان دیگر محصول گازی بوده که در طول 13 سال گذشته بیش از سه میلیون و 790 هزار تن از آن در پالایشگاههای پارس جنوبی تولید و عرضه شده است و در صورتی که متوسط قیمت هر تن محصول ارزشمند گازی بوتان تولیدی حدود 770 دلار در نظر گرفته شود در طول این مدت از محل تولید و عرضه پروپان بیش از دو میلیارد و 900 میلیون دلار درآمد حاصل شد. در مجموع با احتساب ارزش تولید گاز طبیعی شیرین شده، اتان، گوگرد، میعانات گازی، پروپان و بوتان، ایران در طول 13 سال گذشته نزدیک به 340 میلیارد دلار درآمد کسب کرده است که می تواند با درآمدهای صادرات نفت ایران در طول این مدت برابری کند.