رضا اشرفی
پس از پنج دهه خصومت با کوبا، مقامات آمریکایی اعلام کردند به دنبال برقراری روابط با کوبا هستند و اوباما، رئیسجمهور آمریکا، کری، وزیر امور خارجه را مأمور کرده تا در طول شش ماه این روابط را برقرار کند. البته آمریکا تأکید کرده است که این روابط برای کمک به برقراری دموکراسی در کوبا و نیز تحقق حقوق بشر است. این اقدام در حالی صورت میگیرد که اوباما در سخنان خود بر یک جمله تأکید دارد و آن اینکه، پنج دهه تحریم به نتیجهای دست نیافته است. نکته قابلتوجه آنکه، همزمان با این اقدام، آمریکا در رفتاری متناقض از اعمال تحریم علیه ونزوئلا سخن گفته و اوباما نیز این تحریمها را امضا کرده است. حال این سوال مطرح است که ریشه رویکرد آمریکا به کوبا و منطقه آمریکای لاتین چیست؟ در باب رفتارهای آمریکا از رویکرد به کوبا سه حوزه تحلیلی داخلی، منطقهای و جهانی قابل توجه است.
الف ـ حوزه داخلی
در باب تصمیم آمریکا در حوزه داخلی چند محور مهم وجود دارد.
۱ ـ با توجه به برتری جمهوریخواهان در کنگره، اوباما با پروندههای حاشیهای مانند مسئله حقوق بشر (در قالب گزارش پرونده سازمان سیا که بیشتر برای دوران بوش بوده است) و نمایش ناتوانی سیاستهای رؤسای جمهور پیشین در عرصه جهانی نظیر مسئله کوبا به دنبال اعمال فشار بر جمهوریخواهان است تا از فشار آنها در طول دو سال آینده علیه خود بکاهد. اوباما سعی دارد تا چنان وانمود سازد که دیپلماسی وی نتیجهبخش بوده و سیاست جنگطلبی جمهوریخواهان محکوم به شکست است. اوباما با این اقدامات و کسب مقبولیت جهانی و مردمی به دنبال تقویت موقعیت خود است تا دو سال بعدی ریاست جمهوریاش را با مشکلات کمتری سپری کند.
۲ـ اوباما شخصاً فردی خود بزرگبین است، بهگونهای که سعی دارد تا نام خود را در تاریخ جاودان سازد. وی با اقداماتی سنتشکنانه مانند تماس تلفنی با رئیسجمهور اسلامی ایران، دکتر روحانی در حاشیه نشست سازمان ملل(1393) و اکنون مسئله کوبا سعی دارد تا خود را همانند نیکسون، رئیسجمهور دهه 1970 آمریکا معرفی کند که برقرارکننده روابط چین و آمریکا بود. اوباما برای تحقق این رؤیا، در سال 2014 کارنامه ناموفقی داشته و معادلات جهانی آن از خاورمیانه گرفته تا شرق آسیا و علیه روسیه و... با ناکامی همراه شده است. وی با رویکرد به کوبا به عنوان قدیمیترین چالش آمریکا سعی دارد تا در سخنرانی آغازین سال 2015 چهره یک قهرمان جهانی را از خود به نمایش گذارد.
۳ـ پنهانسازی چالشهای داخلی از جمله مسئله نژادپرستی ساختاری آمریکا و رسوایی دستگاه اطلاعاتی با انحراف افکار عمومی به سیاست خارجی ـ در حالی که چهرهای دموکراتیک از آمریکا نشان داده میشود ـ از دیگر اهداف رویکرد به کوبا است. اوباما سعی کرده تا پرونده فرگوسن را در حاشیه قرار دهد.
ب ـ حوزه منطقهای
در باب اهداف آمریکا در آمریکای لاتین پیش از هر چیز شناخت اوضاع آمریکا و منطقه قابل توجه است.
۱ـ چالشهای آمریکا
-اذعان اندیشکدهها و نیز شورای روابط خارجی آمریکا بر تزلزل جایگاه آمریکا در آمریکای لاتین.
ـ حضور رقبای جدید و گسترده در آمریکای لاتین از اروپا و روسیه گرفته تا هند، ایران و چین.
ـ تقویت جبهه ضد امپریالیسم در آمریکای لاتین در قالب مرکوسور و آلبا.
ـ ناتوانی آمریکا برای اقدام نظامی در آمریکای لاتین برای حفظ منافع.
ـ گرایش آمریکای لاتین به فلسطین و مقابله با رژیم صهیونیستی.
-فعال شدن جایگاه آمریکای لاتین در معادلات جهانی، چنانکه در نشست سال 1393 مجمع عمومی سازمان ملل، مقامات آمریکای لاتین، تندترین مواضع را علیه آمریکا داشتند. سخنان فرناندز رئیسجمهور آرژانتین در حمایت از ایران و مقاومت، نمودی از آن است.
ـ تقویت الگوی ایران در آمریکای لاتین که میرود تا به امری نهاینه مبدل شود.
2- چرا کوبا
-کوبا قدیمیترین دشمن و چالش آمریکا در آمریکای لاتین است.
-نقش کوبا در رهبری آمریکای لاتین مهم است.
ـ بازتاب جهانی رویکرد به کوبا بالاتر از رویکرد به سایر کشورهای آمریکای لاتین است، چرا که آمریکا با سایر کشورها روابط متعددی داشته، اما با کوبا قطع رابطه داشته و در تنش گسترده بوده است.
ـ درخواست جهانی برای لغو تحریمهای کوبا بسیار شدت گرفته و به اهرم فشاری علیه آمریکا مبدل شده است. روند تحولات در مسیر اجماع جهانی در حمایت از کوبا و ضدیت با آمریکا حرکت میکند که در قبال سایر تحولات نظیر موضوع ایران قابل تکرار است.
ـ رهبران کوبا سالخورده بوده و احتمال دگرگونی در ساختار سیاسی این کشور با مرگ برادران کاسترو زیاد است، از این رو آمریکا نیازمند زمینهسازی برای دوران پس از کاسترو است.
۳ ـ اهداف آمریکا
ـ برهم زدن کوبا از درون با دسترسی به ساختارهای اجتماعی و مردمی به شیوه اجرای کودتای اجتماعی.
ـ ایجاد تزلزل در وحدت آمریکای لاتین و شکاف میان جبهه ضدامپریالیسم.
ـ الگوسازی از کوبا برای منطقه و سوق دادن ملتهای منطقه به آمریکا در قالب رقابت برای روابط با آمریکا. (این سناریو در شرق آسیا اجرا شد. آمریکا با رویکرد به ویتنام تلاش کرد تا رقابت میان اندونزی، مالزی، میانمار، فیلیپین و... را برای روابط با آمریکا ایجاد و حتی در برخی از آنها پایگاه نظامی ایجاد کند.)
ـ پاسخگویی به خواست جهانی برای لغو تحریمهای کوبا برای جلوگیری از الگو شدن کوبا برای سایر کشورها (آمریکا با این رویکرد سعی دارد تا از ایجاد اجماع جهانی برای لغو تحریمهای آمریکا علیه کشورها جلوگیری کند. آمریکا چنان عنوان میکند که از ناکامی تحریمها درس گرفته است و به دنبال اصلاح خود است پس باید به آن فرصت داد و جامعه جهانی نباید روبهروی آن قرار گیرد.)
ـ اندیشمندان آمریکایی از جمله کیسینجر میگویند: آمریکا باید از ظرفیتهای هر منطقه برای رسیدن به مقصود و رفع چالشها بهره گیرد و در این میان، دوست و دشمن معنا ندارد، بلکه ظرفیتهاست که تعیینکننده رویکرد آمریکا میشود. با این تعریف از سیاست خارجی آمریکا میتوان گفت که اوباما با رویکرد به کوبا به عنوان مهمترین کشور منطقه سعی دارد تا از ظرفیتهایآن برای ورود به منطقه و حذف رقبا استفاده کند.
ـ سوق دادن افکار آمریکای لاتین به مسئله کوبا و عملکرد آمریکا برای انحراف از مسئله فلسطین و چالشهایی که آمریکای لاتین برای رژیم صهیونیستی ایجاد کرده است.
ج ـ حوزه جهانی
در حوزه جهانی آمریکا نیز به دنبال اهدافی از جمله رویکرد به روسیه است.
-مهار و مقابله با رقبای آمریکا در آمریکای لاتین.
ـ نمایش چهرهای مثبت از اوباما در میان ملتهای جهان و القای این تصور که اوباما از شکستها درس گرفته و با فرصت دادن به آو میتوان شاهد تغییر بود. اوباما سعی دارد تا با اقدامات نمایشی نظیر اعلام رویکرد به کوبا و یا مذاکره با ایران، اجرایی شدن تغییر را به نمایش گذارد.
-الگوسازی برای سراسر جهان با محوریت اینکه با رویکرد به دیپلماسی و مذاکره با آمریکا میتوان مشکلات را رفع کرد و نیازی به اقدام نظامی و تهدید نیست. آمریکا به دنبال القای نتیجهبخش بودن سیاست سازش به جای مقاومت برای جهانیان است.
-نمایش چهره مثبت از آمریکا با هدف همراه ساختن جامعه جهانی با سیاستهای جهانی آمریکا برای اعمال فشار بر کشورهای هدف. این امر میتواند در قبال ایران، روسیه، سوریه و... اجرایی شود. (جهان تشنه صلح و عدم جنگ است. آمریکا با نمایش چهره مثبت و الگوسازی از کوبا میخواهد جهانیان را با سیاستهای خود علیه سایر کشورها همراه سازد تا از انزوایی که در آن گرفتار آمده، خارج شود.)
-انحراف افکار عمومی جهان از اوضاع داخلی آمریکا بهویژه مسئله نژادپرستی و اعتراضات مردمی و ناتوانی آمریکا در عرصه خارجی از جمله مذاکرات سازش خاورمیانه، تحولات سوریه و عراق، همراهی آمریکا با داعش، بحرانهای صهیونیستها، ناتوانی آمریکا در قبال ایران و روسیه و... از اهداف این رویکرد است.
ـ از مهمترین سیاستهای آمریکا را مقابله با روسیه تشکیل میدهد. آمریکا در کنار اعمال تحریمهای اقتصادی و افزایش فشار نظامی با حذف متحدان روسیه در آسیای مرکزی و قفقاز و نیز آمریکای لاتین (مورد کوبا) به دنبال اعمال فشار بر روسیه است.
ـ الگوسازی برای جمهوری اسلامی ایران برای سوق دادن به پذیرش مطالبات زیادهخواهانه آمریکا در مذاکرات هستهای با ادعای تغییر در رفتار آمریکا، در حالی که مورد کوبا هیچ شباهتی به مسئله ایران ندارد و آمریکا با جنگ رسانهای به دنبال ایجاد ارتباط میان دو پرونده است.