تحلیلگران به سیاست داخلی عربستان در سایه پادشاهی «سلمان بن عبدالعزیز» نگاههای گوناگونی دارند. برخی به تخت نشستن پادشاه تازه را ضامن تغییر سیاست داخلی و برخی دیگر وی را ادامه دهنده سیاست پیشینیان میدانند.
به گزارش ایرنا، «عبدالله بن عبدالعزیز» پادشاه عربستان، سوم بهمن ماه در 90 سالگی درگذشت و «سلمان بن عبدالعزیز» به عنوان پادشاه تازه این کشور و «مقرن بن عبدالعزیز» (برادر ناتنی عبدالله) به عنوان ولیعهد انتخاب شدند.
پادشاه 79 ساله عربستان، برادر ناتنی ملک عبدالله و سومین ولیعهد وی بود که پس از مرگ «نایف» و «سلطان» دیگر برادران خود، به این جایگاه رسید. او به عنوان مشاور ویژه پادشاهان پیشین عربستان نقشی مهم در اداره امور داخلی این کشور داشت؛ قابلیتی که از توانایی سلمان در گفت و گو و میانجی گری در خاندان سلطنتی ناشی میشد.
او همچنین از سال 1342 تا 1390 امیر ریاض بود. طی این سالها، ریاض از منطقه کوچک به کلانشهری بزرگ تبدیل و در زمینه گردشگری، معماری و سرمایهگذاری خارجی متحول شد.
سلمان در نگاه بسیاری از تحلیلگران، فردی بااراده، اصلاح طلب، محتاط و عملگرا و از دید برخی دیگر، فردی به شدت محافظه کار توصیف میشود که علاقه چندانی به اصلاحات ندارد. از همین رو، دیدگاهها درباره چگونگی اداره عربستان زیر نظر او متفاوت است.
همچنین تغییر برخی مهرههای کلیدی در ساختار قدرت در آغاز پادشاهی سلمان، در رسانههای خارجی بازتاب گسترده داشت. این رسانهها به دیگر تحولات داخلی نیز توجه کردند و به تحلیل چشم انداز آینده سیاست داخلی این کشور پرداختند.
چرخش قدرت
پیش از خاکسپاری پادشاه متوفی عربستان، تغییر و تحولات مهمی در ساختار قدرت این کشور روی داد که برخی از آنها به زیان فرزندان ملک عبدالله تمام شد.
«متعب بن عبدالله» رئیس گارد ملی، برخلاف انتظارها هیچ سمت تازهای نگرفت و حتی مشاور ویژه سلطنتی هم نشد. «خالد التویجری» مشاور عبدالله، رئیس گارد سلطنتی و رئیس دربار برکنار و سرلشکر «حمد العوهلی» به ریاست گارد سلطنتی گمارده شد. همچنین «محمد بن سلمان» پسر پادشاه تازه، ریاست دربار را بر عهده گرفت.
محمد بن سلمان به عنوان وزیر دفاع تازه عربستان نیز جای پدر را گرفت که این مساله نشان میدهد اکنون او به یکی از شاهزادههای تاثیرگذار نسل سوم خاندان حاکم تبدیل شده است.
«محمد بن نایف» فرزند بزرگ «نایف بن عبدالعزیز» ولیعهد متوفی عربستان است که «متعب» پسر شاه پیشین، را کنار زد و با حفظ سمت وزیر کشور، به عنوان جانشین ولیعهد و معاون دوم رئیس شورای وزیران عربستان انتخاب شد.
- نگاهها با رویکرد تغییر سیاستها:
برخی رسانهها برآیند تغییرهای خانواده سلطنتی را نشان از آن دانستند که جناح سدیریها، مهرههای کلیدی ملک عبدالله (جناح شمری ها) را به حاشیه رانده و دوباره قدرت را در دست خود قبضه کردهاند. از دید آنها، تغییر مهرهها در صدر هرم قدرت، چرخش قدرت داخل خاندان حاکم را رقم زده است.
در این پیوند، روزنامه «السفیر» لبنان چهارم بهمن نوشت: تغییرها در پی انتخاب سلمان بن عبدالعزیز به عنوان هفتمین پادشاه سعودی، چرخش قدرت به سود سدیریها در داخل خاندان حاکم سعودی را سبب شد.
به نوشته این روزنامه، همچنان این احتمال وجود دارد که صحنه قدرت در کوتاه مدت دستخوش تحولات شود زیرا با تعیین محمد بن نایف به عنوان جانشین ولیعهد، برای نخستین بار زمینه قدرت گرفتن نسل دوم در عربستان فراهم شد.
افزون بر این، روزنامه «الاخبار» لبنان چهارم بهمن نوشت: تصمیمهای پادشاه تازه در یک لحظه اتخاذ نشده است بلکه سلمان در انتظار درگذشت عبدالله به سر میبرد تا این تصمیمها را بیدرنگ اعلام کند.
روزنامه الاخبار افزود: همه رخدادها بیانگر اختلاف شدید و ژرف میان 2 طیف حاکم خاندان سعودی (شمریها و سدیری ها) است که با صدور دستورهای پادشاه تازه، درستی آن روشن شد. وی درصدد بهبود اوضاع سدیریها در صدر هرم قدرت است و انتقام و تسویه حساب با طیف شمریها را بسیار پرشتاب، طوفانی و داغ آغاز کرد و حتی اجازه نداد پیکر پادشاه متوفی به خاک سپرده شود.
به نوشته این روزنامه، سلمان دوره خود را با پاکسازی نهاد قدرت از طیف عبدالله آغاز کرده است و از نشانههای نخستین برمی آید او تصمیم دارد با شتاب از مرحله عزل و نصبها بگذرد تا زمام امور را به طور کامل در اختیار گرفته و فشارها را بر خود و طیف سدیریها کم کند.
«ریچارد هاس» رئیس اندیشکده «شورای روابط خارجی آمریکا»، نیز سوم بهمن در تارنمای این اندیشکده نوشت: در ظاهر انتقال قدرت در عربستان بدون هیچگونه مشکل از ملک عبدالله به برادر ناتنی او سلمان انجام شده ولی ممکن است آنچه در ریاض میبینیم با حقیقت متفاوت باشد.
به نوشته هاس، برخلاف آنچه ظاهر امر نشان میدهد، نزاع و اختلافها بر سر جانشینی ملک عبدالله پایان نیافته است و در لایههای زیرین خاندان سلطنتی عربستان سعودی همچنان ادامه دارد که تحولات منطقه آن را تشدید میکند.
- نگاهها با رویکرد تغییر نیافتن سیاستها:
«انتظار نداشته باشید پادشاه تازه عربستان رویه متفاوتی پیش بگیرد»؛ در پی رسیدن سلمان به پادشاهی، بسیاری از رسانههای جهان گزارشهایی با این مضمون منتشر کردند.
البته بسیاری از رسانههای غیرعرب زبان نگاه ژرف و پردامنهای به روندهای داخلی این کشور نداشتهاند که شاید به دلیل ناشناخته ماندن این حوزه برای آنها باشد. با این همه، بسیاری از آنها با اشاره گذرا به آغاز روند اصلاحات آرام در دوران ملک عبدالله بر ادامه این روند تاکید داشتند.
«راشل برانسون» تحلیلگر اندیشکده آمریکایی «سیاست خارجی» (اِف. پی. آر. آی)، سوم بهمن ماه نوشت عربستان در آینده زیر نظر سلمان، تحول چندانی را در سیاستگذاری شاهد نخواهد بود.
او با اشاره به شرایط حساس و پرتنش خاورمیانه، از انتقال آرام و بیدردسر قدرت در عربستان ابراز تعجب کرد و نوشت: جالب است که در این شرایط ملک سلمان به آرامی مقام تازه خود را تحویل گرفت و ولیعهدهای او «مقرن» و «نایف» نیز انتخاب شدند.
«بروس ریدل» تحلیلگر مسائل خاورمیانه و از کارمندان پیشین سازمان اطلاعات آمریکا، سوم بهمن در تارنمای اندیشکده آمریکایی «بروکینگز» نوشت: سلمان به خوبی میداند عربستان سعودی در قرنهای هجدهم و نوزدهم میلادی، به دلیل اختلافهای داخلی 2 بار با فروپاشی قدرت روبرو شده است؛ بنابراین به نظر میرسد شاه تازه عربستان گرایش بیشتری به ادامه راه ملک عبدالله داشته باشد.
سیاست داخلی
اگر چه برخی تحلیلگران رسانهای بر این باورند که سلمان بن عبدالعزیز در راه اصلاح داخلی عربستان گام برخواهد داشت، اما برخی رسانهها نیز این نگاه را دارند که سیاست کلی عربستان با انتخاب پادشاه تازه تغییری نخواهد کرد. این رسانهها احتمال تغییر سیاست داخلی عربستان را دور از ذهن یا اندک میدانند.
- نگاهها با رویکرد تغییر سیاستها:
برخی تحلیلگران سیاسی بر این باورند که سلمان بن عبدالعزیز با نشستن بر تخت شاهی در زمینه اصلاحات داخلی گامهای مثبتی برخواهد داشت، به ویژه قدرت تندروها را کنترل خواهد کرد. البته پادشاه تازه عربستان در این زمینه با چالشهایی روبرو خواهد شد.
روزنامه «الاخبار» لبنان سیام دی ماه نوشت: سلمان بن عبدالعزیز در حالی بر تخت شاهی نشست که عربستان به اصلاحات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نیاز مبرمی دارد، اما روان شدن چرخ اصلاحات به ویژه اصلاحات سیاسی در گرو ثبات داخلی این کشور است.
در این پیوند، روزنامه «العرب» چاپ لندن پنجم بهمن نوشت: تحلیلگران پیشبینی میکنند سلمان که در محافل ادبی و رسانهای به روشنفکری مشهور است، گامهایی را برای پشتیبانی از اصلاحاتی در پیش میگیرد که ملک عبدالله آغازگر آن بود.
به نوشته این روزنامه، وی در زمینه اصلاحات اقدامهایی خواهد کرد تا از قدرت تندروهایی بکاهد که در زندگی عمومی مردم عربستان اثرگذارند.
بر پایه گزارش روزنامه العرب، تاثیرگذاری تندروها در زندگی عمومی شهروندان نه فقط انتقادهای داخلی را برانگیخته، بلکه در ترسیم چهره بیرونی عربستان نیز آثار ناگواری داشته است.
روزنامه العرب افزود: به باور تحلیلگران، اگرچه برداشتن گامهایی برای اصلاح عربستان پرشتاب و شگفت آور نخواهد بود، اما از دیدگاه آنان سلمان، مقرن بن عبدالعزیز (ولیعهد) و محمد بن نایف (جانشین ولیعهد) در عرصههای کلیدی به ویژه زمینههای آموزشی، رسانهای و دینی، بساط را از زیر پای تندروها خواهند کشید.
به نوشته العرب، این بخشها اکنون در کنترل تندروها قرار دارد که زمینه مناسبی را برای رشد گروههای تندرو مانند داعش و القاعده فراهم کرده است.
همچنین عربستان به عنوان یکی از کشورهای ناقض حقوق بشر به ویژه در زمینه حقوق زنان و آزادی بیان، همواره با انتقاد سازمانهای حامی حقوق بشر روبرو بوده است.
سازمان دیده بان حقوق بشر پس از فوت ملک عبدالله، با انتشار بیانیهای از ملک سلمان خواست به بدرفتاری با مخالفان صلح طلب و اقلیتهای مذهبی و اعمال تبعیض علیه زنان پایان دهد و به حقوق کارگران مهاجر توجه بیشتری داشته باشد.
تارنمای روسی «راشاتودی» سوم بهمن به نقل از «جرالد هورن» تحلیلگر مسائل سیاسی و تاریخی، نوشت: نقض آزادیهای فردی، سرکوبگری، تنبیههای غیرانسانی مانند سر بریدن، بیتوجهی به حقوق زنان و... باعث شده است میراث درخشانی از ملک عبدالله برای ملک سلمان باقی نماند.
وی ایجاد تغییر در این حوزهها را اجتناب ناپذیر توصیف کرد و بهبود شرایط حقوق بشری و آرام شدن درگیریها در مرزهای شرقی را به گسترش روابط عربستان با ایران پیوند زد و توصیه کرد به همین دلایل، عربستان باید به فکر ایجاد تغییر و تحولهای مثبت در عرصه سیاست داخلی این کشور باشد.
- نگاهها با رویکرد تغییر نیافتن سیاستها:
برخی صاحبنظران سیاسی درباره اصلاحات داخلی عربستان بر تغییر نامحسوس این حوزه تاکید دارند و دگرگونیها را فقط به برخی حوزههای اداری محدود میدانند.
به نوشته چهارم بهمن روزنامه «القدس العربی» چاپ لندن، با توجه به اینکه سیاست در عربستان ثابت بوده و پادشاه تازه نیز در ترسیم آن نقش داشته است، انتظار نمیرود در سیاست کلی عربستان تغییر شگفت انگیزی رخ دهد، اما انتظار میرود در اداره سیاسی کشور که از سالخوردگی و بیماری پادشاه آسیب دیده است، روح تازهای دمیده شود.
روزنامه القدس العربی نوشت: به یقین سلمان همان شیوه پیشینان را ادامه خواهد داد اما از او که شخصیت فرهی (کاریزماتیک) دارد، انتظار میرود در اداره سیاسی و دولتی عربستان تغییرهایی دهد.
این روزنامه به نقل از «روبرت جردن» سفیر پیشین ایالات متحده آمریکا در عربستان طی سالهای 2001 تا 2003 میلادی)، نوشت: به نظر میرسد سلمان بن عبدالعزیز در موازنههای حساس، با زیرکی برخورد خواهد کرد و با پایبندی به آداب و رسوم و شیوههای محافظه کارانه خود، جامعه عربستان را به پیش میبرد.
تارنمای روسی «اسپوتنیک» سوم بهمن نوشت: ناظران سیاسی اعتقاد دارند عربستان در حوزه داخلی روندی از اصلاحات محتاطانه را آرام آرام دنبال خواهد کرد. پادشاه تازه همان رویکرد آرام مردمسالارانه (دموکراتیزه سازی) را که از سال 1389 آغاز شده است، ادامه خواهد داد. البته از دید بسیاری، عربستان نمیتواند یک دموکراسی باشد زیرا یک کشور قبیلهای است و در نگاه حاکمان این کشور، دموکراسی میتواند سرزمین آنان را به آشوب و هرج و مرج بکشاند.
تارنمای «صدای آمریکا» نیز به تغییرهای آتی عربستان نگاه مثبتی ندارد. این پایگاه سوم بهمن در مقالهای نوشت اکنون پس از فوت ملک عبدالله، بسیاری امیدوارند ملک سلمان گامهای بزرگی درباره اصلاح وضعیت حقوق بشر در کشور خود بردارد اما «آندریاس کریگ» تحلیلگر امنیتی خاورمیانه و استاد دانشگاه سلطنتی لندن، بر این باور است که «عبدالله و سلمان از یک ریشهاند و معتقدم وقتی پای اصلاحات به میان بیاید، سیاستهای مشابهی را اعمال خواهند کرد».
به باور کریگ، در عربستان همواره میان وهابیهای متعصب و اصلاح طلبان بر سر ایجاد تغییر، اختلاف وجود داشته است و به همین دلیل، پادشاهان این کشور نیز منطقیترین راه را ایجاد نوعی تعادل میان نظرهای این گروهها دانسته اند؛ تعادلی که به معنی نادیده گرفتن تغییرهای بزرگ خواهد بود.
اقتصاد و نفت
وضعیت اقتصادی عربستان و موضوعهایی همچون توزیع ثروت، منافع فرزندان و برادران در خاندان سعودی، فساد اقتصادی و... از دیگر مسائل داخلی به شمار میروند که «آنگوس مک دوال» روزنامه نگار مقیم ریاض، در مطلبی با عنوان «پادشاه تازه سعودی یک اطمینان دوباره از سیاستها را جست و جو میکند»، در خبرگزاری انگلیسی «رویترز» به آنها پرداخت.
وی بر این باور است که اگرچه سلمان شخصیتی محافظه کار دارد، اما به نظر میرسد اصلاحات اقتصادی دوران عبدالله را ادامه خواهد داد؛ چراکه این اصلاحات برای آینده اقتصاد عربستان اهمیت دارد.
همچنین «عبدالباری عطوان» کارشناس مسائل خاورمیانه، چهارم بهمن در روزنامه الکترونیکی «رای الیوم» چاپ لندن، نوشت: به سبب مخالفت ریاض با کاهش تولید نفت در سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) و افزایش آمار بیکاری جوانان (30 درصد) و گرایش بسیاری از آنان به گروههای تروریستی، این کشور با چالشهای داخلی بزرگی روبرو است.
همانطور که پیشبینی میشد، درگذشت پادشاه نفتیترین کشور جهان بازار طلای سیاه را دستخوش تغییر کرد و قیمت نفت با انتشار این خبر افزایش یافت. البته این تغییر، پایدار نبود و بازارهای جهانی هفته گذشته را با کاهش دوباره بهای نفت به پایان رساندند.
نمایشنامه (سناریو) کاهش قیمت نفت از مدتی پیش با نقش آفرینی مستقیم عربستان سعودی رقم خورد و قیمت این ماده در بازارهای جهانی را به پایینترین میزان خود طی پنج سال گذشته رساند. پرسش این است که آیا ملک سلمان نیز مانند ملک عبدالله از این سیاست پشتیبانی خواهد کرد؟
از دید تحلیلگران، ابقای «علی النعیمی» وزیر نفت عربستان، به معنی پشتیبانی ملک سلمان از سیاستهای نفتی جاری مانند پایین آوردن قیمت نفت است.
برانسون در این زمینه تاکید کرد «در فضای کنونی ملک سلمان سیاستهای وزیر نفت عربستان برای کاهش قیمت نفت را ادامه خواهد داد و ما تغییر ناگهانی در سیاستهای حوزه انرژی این کشور نخواهیم دید».
در این پیوند، عطوان نیز نوشت «چالش بزرگی که پادشاه تازه عربستان با آن دست و پنجه نرم خواهد کرد کاهش درآمدهای نفتی (نزدیک به 200 میلیارد دلار) است».
تارنمای آمریکایی «بلومبرگ» سوم بهمن در مقالهای با عنوان «شاه تازه درست همانند شاه پیشین است»، نوشت: به نظر میرسد پادشاه عربستان تصمیم خود را برای کنار آمدن با پیامدهای تداوم کاهش بهای نفت گرفته و تا زمانی که النعیمی بر سر کار است و کابینه تغییری نکرده، سیاستها نیز تغییری نخواهد کرد.
به نوشته بلومبرگ، با وجود اینکه تصمیمهای نفتی عربستان باید در شورایی متشکل از پادشاه، اعضای خاندان سلطنتی، رهبران صنعتی و وزیران گرفته شود، به نظر میرسد در شرایط کنونی، النعیمی حرف نخست را در این زمینه میزند.
البته به نوشته بلومبرگ، احتمال میرود ناهماهنگی میان فروش نفت و تولید ناخالص داخلی عربستان سعودی که کسری بودجه را به دنبال داشته است، سبب خواهد شد مقامهای عربستانی این سیاست را در سال جاری میلادی کمی تعدیل کنند زیرا این مساله افزون بر هزینههای اقتصادی برای این کشور، ممکن است به کاهش ثبات در برخی کشورهای منطقه منجر شود و این موضوع نیز به عربستان آسیب خواهد زد.
فرجام سخن
نگاهی به رسانههای جهان نشان میدهد تحلیلگران سیاسی در دوران پادشاهی سلمان بن عبدالعزیز 2 رویکرد مهم در عرصه داخلی را پیشبینی میکنند.
از دید برخی از آنان، شخصیت و اقدامهای سلمان طی همین دوره کوتاه، از تغییرهای آتی در ساختار سیاسی، امور اداری، اوضاع حقوق بشر و مسائل اجتماعی- اقتصادی عربستان خبر میدهد.
برخی دیگر نیز پادشاه تازه را ادامه دهنده سیاست پیشینیان میدانند که به سبب برخی محدودیتها در نگاه، سیاستهای اعمالی، فشار گروههای تندرو و... مجبور است به راه پیشین برود.