دکتر وحید غروی / مدرس دانشکده روابط بینالملل
خبر انتشار بیانیه مشترک جمهوری اسلامی ایران و مجموعه کشورهای مشهور به1+5 بر سر برنامه هستهای صلحآمیز ایران یک بمب خبری بود که به محض اعلام رسمی، در صدر اخبار رسانههای جهان قرار گرفت. بر اساس این بیانیه توافق اصلی و دائمی میان ایران و قدرتهای جهانی در فرصت توافق شده نهایی میشود.
یکی از مهمترین ویژگیهای این تفاهم آن است که برای نخستین بار در سالهای پس از جنگ جهانی دوم، وزیران خارجه بزرگترین قدرتهای جهانی که غیر از آلمان همگی از اعضای دائمی شورای امنیت ملل متحد بهشمار میروند در مذاکراتی فشرده و پیچیده در کنار وزیر خارجه کشورمان نشستند تا یکی از تاریخیترین مذاکرات و توافقهای تاریخ معاصر را رقم زنند.
این نوشتار در پی آن نیست که ابعاد فنی موضوع را به تفصیل بررسی کند چرا که در این زمینه خود را صاحب صلاحیت نمیداند. آنچه در این یادداشت کوتاه مورد بحث قرار میگیرد، گستره سیاسی، حقوقی و بینالمللی آن است. در اهمیت این تفاهم که پیش زمینه بیانیه جامع نهایی در فرصت باقیمانده تا نیمههای تیر ماه 1394 است همین بس که بلافاصله پس از پایان مذاکرات و قرائت بیانیه مشترک، باراک اوباما، رئیسجمهوری امریکا سخنرانی کرده و ضمن دفاع از آن و اطمینان بخشی به تندروهای داخلی کشورش و نیز کشورهای منطقه بویژه رژیم صهیونیستی (و نیز عربستان) این اقدام را «تاریخی» نامیده و ابراز امیدواری کرده که توافق نهایی با همکاری همه طرفها در زمان مقرر تنظیم و امضا شود.
الزامات و مزایای حقوقی کشورهای عضو معاهده «ان پی تی» بر اساس موازین حقوق بینالملل
جمهوری اسلامی ایران از سال 1970 میلادی معاهده عدم تکثیر سلاحهای هستهای معروف به «ان پی تی» را امضا کرده و در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز آن را محترم شمرده و هیچگونه تخطی هم از آن نداشته است. این در حالی است که سه کشور منطقه که در نزدیکی مرزهای ایران قرار دارند یعنی هند، پاکستان و رژیم صهیونیستی دارای سلاحهای هستهای هستند. البته (هند و پاکستان بمبهای خود را آزمایش هم کردهاند ولی رژیم صهیونیستی برنامه تولید سلاحهای هستهایاش را مخفیانه پیش برده و گفته میشود در حدود 300 کلاهک هستهای در اختیار دارد.) این رژیم در سالهای اخیر بارها ایران را به حمله نظامی تهدید کرده است. نکته جالب یا در واقع دردناک اینجاست که هیچ کدام از این سه کشور ان پی تی را امضا هم نکردهاند!
بر اساس معاهده ان پی تی، کشورهای متعهد به این معاهده باید از هرگونه اقدام که زمینه تولید مواد شکافت پذیر و در نهایت حرکت به سمت ساخت سلاح هستهای را فراهم کند بشدت دوری نمایند. در عین حال، کشورهای دارنده سلاح نیز نباید فناوری مربوطه را در اختیار دیگر کشورهای عضو ان پی تی قرار دهند. کشورهای عضوی که فعالیتهای اتمی صلحآمیز دارند باید با آژانس بین المللی انرژی اتمی (به عنوان بخشی از ساز و کار سازمان ملل) قراردادی برای نظارت مستمر آژانس (پادمان) امضا نمایند.
مواد 4 و 5 این معاهده بین المللی به صراحت حقوق کشورهای عضو (غیر از کشورهای عضو باشگاه هستهای) را بیان میکند. براین اساس کشورهای مذکور باید از همکاری وکمک کشورهای دارنده سلاح در پیشبرد برنامه هستهای صلحآمیز بدون کوچکترین تبعیض برخوردار شوند. بر این اساس، کشورهای عضو میتوانند با کشورهای دارنده سلاح و فناوری هستهای، قراردادهای دو جانبه نیز منعقد نمایند و این امر از حقوق مسلم کشورهای متعهد به این پیمان است. خوشبختانه در بخشی از بیانیه اخیر نیز بر این همکاریها در آینده تأکید شده است.
برنامه هستهای صلحآمیز ایران که از سالهای پیش از انقلاب پایهگذاری شده و حتی کشورهایی مانند امریکا، فرانسه و آلمان هر کدام در مقطعی متعهد به راهاندازی تأسیسات غنیسازی اورانیوم بودهاند، پس از پیروزی انقلاب اسلامی به بهانههای مختلف خود را کنار کشیده و با وجود تعهداتشان، بتدریج فعالیتهای صلحآمیز ایران را زیر سؤال بردهاند.
کشورهایی از قبیل کره جنوبی و برزیل فعالیتهای هستهای خود را حتی فراتر از چارچوبهای «ان پی تی» پیش بردهاند ولی بهخاطر ملاحظات سیاسی، مورد سؤال آژانس یا کشورهای بزرگ دارنده سلاح قرار نگرفتهاند. بهخاطر داریم وقتی دولت پاکستان سلاح اتمی خود را مورد آزمایش قرار داد، آژانس و کشورهای بزرگ اعتراض کردند و حتی دولت امریکا بظاهر تحریمهایی نیز برای پاکستان در نظر گرفت ولی بهخاطر ملاحظات سیاسی و دوستی میان دو کشور خیلی زود روابط عادی شد و دیگر صحبتی از تنبیه کشور خاطی نبود.
متأسفانه درست بر خلاف آنچه در مورد کشورهای دوست امریکا یا غرب مورد عمل قرار گرفت، ماهیت فنی و حتی حقوقی فعالیتهای هستهای ایران به طورکامل رنگ و بوی سیاسی گرفته و بر این مبنا تنگناها و تحریمهایی در واقع غیر قانونی و غیرانسانی (تحریم دارویی) بر کشورمان تحمیل کردند. دیپلماتهای کشورمان در مجامع بین المللی از آژانس بین المللی انرژی اتمی گرفته تا صحن سازمان ملل فریاد بر آوردند که این رفتار دوگانه یا (Standard Double ) باید کنار گذاشته شود و بر اساس «ان پی تی» با ما رفتار شود. ولی دشمنی غرب بویژه امریکا که در عین حال تحت فشار لابی صهیونیستی داخل کشورش و نیز رژیم صهیونیستی بود مانع از آن شد تا حق ایران را برای استفاده صلحآمیز از دانش هستهای به رسمیت بشناسند و بر طبل خصومت کوبیدند و حتی خواهان تعطیلی مراکز غنیسازی شدند.
آنچه در جریان مذاکرات معروف به ژنو یک اتفاق افتاد، هر چند که به توافقی منجر نشد ولی خود به خود حقانیت ایران را به جهانیان ثابت کرد و حتی بخشی از تحریمهای بانکی و... به تدریج از سوی کشورهای اروپایی برداشته شد. برخی از وزرای خارجه و یا مقامهای کشورهای غربی در یک سال گذشته به کشورمان سفر کردند تا زمینههای همکاری اقتصادی را برای فردا فراهم نمایند بر اساس توافقی که صورت خواهد گرفت تحریمها برداشته میشود و اقدامهای اطمینان بخش نیز از سوی جمهوری اسلامی ایران (که از قبل آغاز شده) مبنی بر اینکه فعالیتهای صلحآمیز هستهای ایران هرگز به سمت و سوی تسلیحاتی شدن نخواهد رفت، راه را برای برداشتن همه تحریمهای ظالمانه هموار نماید.
بر اساس موازین حقوق بینالملل، کشورهای امضا کننده معاهده یا موافقتنامه ملزم به اجرای آن هستند. حتی اگر دولت در یک کشور تغییر کرد، موافقتنامه با یک یا چند کشور خارجی باید اجرا شود. نامه ناپخته سناتورهای جمهوریخواه کنگره امریکا نشان داد که بخش قابل توجهی از قانونگذاران امریکایی از اصول و موازین حقوق بین الملل کاملاً بیاطلاعند و موافقتنامه با یک کشور آن هم چنین موافقتنامهای که تمامی قدرتهای جهانی بر آن صحه گذاشته اند و قرار است مهر تأیید شورای امنیت نیز با صدور قطعنامه ای بر آن بخورد، به هیچ وجه قابل ابطال نیست و کشور مقابل میتواند در مجامع حقوقی بینالمللی شکایت خود را ارائه کرده و حقوق خود را خواستار شود.
نکته مهم دیگری که باید بر آن تاکید شود این است که بر اساس مذاکرات اخیر، بر حق غنی سازی ایران در مصارف صلح آمیز تاکید شده است.
بیان این نکته و قبول آن از سوی کشورهای 1+5 لطفی نیست که به جمهوری اسلامی ایران کرده باشند بلکه غنی سازی حق مشروع و قانونی کشوری است که معاهده ان پی تی را امضا و اجرا کرده است و همانگونه که پیش تر اشاره شد این حق در معاهده به روشنی تصریح شده است.ناظران بینالمللی این تفاهم را یک پیروزی برای ایران قلمداد کردند و مهارت و نکته سنجی و پافشاری بر اصول دیپلماتهای ایرانی را مورد توجه قرار دادند. شادی قشرهای مختلف مردم از این تفاهم نیز نشان داد که ملت فهیم ایران مسائل را بخوبی تشخیص میدهند و نیک میدانند که پایمردی مردان مذاکره کننده ایرانی این موفقیت را به بار آورده است.