نخستین پیش همایش اجتهاد در اندیشه امام خمینی(ره) در پژوهشکده امام خمینی در حرم مطهر امام برگزار شد. در این مراسم حجتالاسلام والمسلمین سیدعلی خمینی، آیتا... موسویبجنوردی و آیتالله عباسعلی روحانی، رئیس پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی به سخنرانی پرداختند. سیدعلی خمینی با تأکید بر اینکه مردم به جمهوری اسلامی برآمده از اندیشه امام خمینی رأی دادند؛ اجتهاد در اندیشه امام خمینی را یک نیاز واقعی دانست.
نوه بنیانگذار انقلاب اسلامی با بیان اینکه در مصادیق انقلابی ماندهایم و مفاهیم انقلابی را رها کردهایم؛ پرداختن به مفاهیم انقلابی را مسیر اجتهاد در اندیشه امام خمینی عنوان کرد و یادآور شد: در جا زدن در مصادیق و رها کردن مفاهیم انقلابی موجب تحجر است. حجتالاسلام سیدعلی خمینی گفت: امام و به تبع او انقلاب یک انقلاب تکبعدی نبود. وی نکته دیگری که در اندیشه امام و خصوصا در بحث کارکردی و کاربردی آن باید مورد نظر قرار بگیرد را اینگونه توضیح داد که حکومتی که ما الان داریم، استمرار حکومت امام و استمرار اندیشه امام است.
چه از حیطه اسمی که در تمامی سخنرانیها، مسئولین نظام و بهخصوص مقام معظم رهبری این نکته را دائما ذکر میکنند که راه ما راه امام بوده و حکومت ما استمرار حکومت ایشان است. افتخارات و پیشرفتهای ما از ضرب شست امام بوده و این انقلاب بدون نام امام در هیچ جای جهان شناخته شده نیست. بنابراین هم در حیطه اسمی، ما حکومت خود را استمرار حکومت امام و در دل اندیشه امام میدانیم و هم در حیطه رسمی آنچه از مردم رأی گرفت و در رفراندوم مورد نظر آنها قرار گرفت، جمهوری اسلامی برآمده از اندیشه امام بود. وی افزود: لذا اگر ما بخواهیم امام را از جمهوری اسلامی جدا بکنیم در حیطه مشروعیت هم با مشکل مواجه خواهیم شد و این موضوع فارغ از منظر حقوقی، یک نظریه است.
اما در حیطه عملی این که چقدر به اندیشههای امام نزدیک هستیم یا نیستیم، موفق شدیم یا نشدیم، در کجاها پیشرفت و پسرفت داشتهایم و چقدر تا رسیدن به قلههای آرمانهای انقلابمان رسیده یا نرسیده ایم، مواردی بوده که محل بحثشان اینجا نیست. نوه بنیانگذار انقلاب اسلامی با بیان اینکه در عنوان اجتهاد در اندیشه امام باید توجه داشت که متعلق اجتهاد به صورت حقیقی نمیتواند یک شخص باشد، هرچند به صورت مجازی میشود، تصریح کرد: متعلق اجتهاد نمیتواند فرد باشد بلکه باید یک اندیشه باشد. در نتیجه با توجه به این که امام دارای یک مکتب است، بهتر است از عنوان اجتهاد در مکتب امام استفاده کنیم.
اجتهاد در اندیشه امام یک نیاز واقعی است
وی گفت: نکته بسیار مهم دیگر اینکه بحث اجتهاد در اندیشه امام یک نیاز بود. و این نیاز در نتیجه این است که جامعه خودش را محتاج به امام دانسته و همچنین مقبولیت و مشروعیت خود را در حیطههای اسم و رسم مربوط به ایشان میداند. همانطور که در مسأله مشروعیت و مقبولیت رأی مردم از دیدگاه امام و همچنین حیطه اختیارات شورای نگهبان بارها و بارها اجتهادهای مختلف مطرح شده است، پس نتیجه میگیریم اجتهاد در اندیشه امام یک نیاز واقعی است. حجتالاسلام سیدعلی خمینی گفت: در برخی امور به مسألهای رسیدیم که امام در آن خصوص صحبتی نداشتهاند اما در موضوعی شبیه آن، نظراتی داشتهاند.
به مسألهای رسیدیم که این عبارت امام با آن عبارتش در ظاهر همخوانی ندارد، یک گروه به عباراتی استدلال کردهاند که میزان رای ملت است (صحیفه امام، ج8، ص173) یا مجلس در رأس همه ارگانها واقع است (همان، ج17، ص246)، و عدهای آن عبارات را مطرح میکنند که: ولایتفقیه... همان ولایت رسولا... است(همان، ج10، ص308) یا قریب به اینکه من رئیسجمهور را نصب میکنم(ن. ک. همان، ج12، ص139). در این موضوع باید گفت: هر کسی از ظن خود شد یار من/ وز درون من نجست اسرار من. یادگار امام اظهار داشت: به این دلیل است که ما در طول این مدت ناچار با این مسئله روبهرو هستیم و کسی نمیتواند این عبارات را انکار کند.
اجتهاد در اندیشه امام مقدمهای برای نقد نیست
وی خاطرنشان کرد: نکته مهم این است که اجتهاد در اندیشه یا مکتب امام، در ساحت فهم اندیشه امام است، در حالیکه نقد اندیشه امام در این حیطه رد است. این تفاوت مهمی است که خیلیها متوجه آن نشدهاند. اجتهاد باید در حیطه فهم باشد و باید در نظر داشت که نقد، دوره پسافهم است. باید توجه داشت که اجتهاد ارتباطی به عصمت ندارد. شما اجتهاد میکنید که بفهمید امام در این زمینه چه میگوید. اینکه برخی بحث اجتهاد در اندیشه امام را مقدمه نقد اندیشه امام میدانند، اصلاً صحت ندارد و هرگز اینگونه نیست چراکه مسئله اجتهاد در اندیشه امام در حیطه فهم است و اینکه ما بفهمیم امام چه گفت. سیدعلی خمینی اظهار کرد: در همان عبارتی که از مقام معظم رهبری آوردند و آن اینکه باید مطلق، مقید، عام و خاص را کنار هم قرار داد تا ببینیم امام چه گفت؟ مرادش چه بود؟ منظورش چه بود؟ لذا این دغدغه عصمت و غیرعصمت هم جریان ندارد.
هیچکس نمیتواند بگوید فقط ما هستیم که میفهمیم امام چه گفت. نکته دیگری که باید به آن توجه کرد این است که اجتهاد در مقابل چیست؟ اجتهاد در مقابل انحصار فهم و انحصار تفهیم است. هیچکس حق ندارد بگوید آنچه من از امام میفهمم این است و فرد دیگری حق ندارد چیزی بگوید و بفهمد. در واقع هیچکس نمیتواند بگوید فقط ما هستیم که میفهمیم امام چه گفت. موسسه تنظیم و نشر آثار امام هم هیچوقت این کار را نمیکند، با وجود اینکه در بسیاری از اوقات تحت شدیدترین فشارها قرار گرفته است که بگوید اینجا امام چه گفت. وی با بیان اینکه بحث اجتهاد در اندیشه امام در مقابل انحصار فهم و تفهیم در اندیشه امام میآید و چیز دلبخواهی هم نیست که هر کسی هر چیزی که دلش میخواهد بیان کند، گفت: این موضوع را هم برخی درک و فهم نکردهاند.
اجتهاد یک بار فرهنگی و معنایی پشتش دارد. متاسفانه خیلیها میگویند امام اینطور یا آنطور بود؛ شما باید تمام عبارات را نگاه کنید و مدنظر قرار بدهید. ببینید مطلق، مقید، عام و خاصش چیست؟ و یک موضوع در تعارض با مسئله دیگر، چگونه حل میشود. سیدعلی خمینی خاطرنشان کرد: نکته دیگر، بحث تفاوت گذاشتن بین مفاهیم و مصادیق انقلابی است. متاسفانه در بسیاری از موارد ما در مصادیق انقلابی ماندهایم و مفاهیم انقلابی را رها کردهایم. مصادیق انقلابی نباید گمراهکننده ما باشد. گیرکردن در مصادیق انقلابی سر از تحجر درمیآورد.
اینکه بگوییم چون در فلان دوره فلان مسئله بود پس دیگر نمیشود کاری کرد، اصلا قابل قبول نیست. باید دید مفهوم انقلابی پشتش چیست. سیدعلی خمینی در پایان گفت: در مورد مذاکره و ارتباطات با کشورهای دیگر به خصوص در مسئله سیاست خارجی باید فرق بگذاریم. امروزه خیلی از جریانها و موضوعات عوض شده است. شکل موضوع و مصداق همان است اما مفهوم انقلابیاش تغییر پیدا کرده و درحال حاضر یک مفهوم دیگر است.