هادی محمدی
منطق بازی و سیاست منطقهای هر یک از بازیگران مؤثر، معمولاً اینگونه است که تلاش میکنند، عرصه را بر بازیگر رقیب تنگتر کرده، موقعیت و نفوذ خود را ارتقا دهند. این رفتار هدفمند در قبال جمهوری اسلامی، انقلاب اسلامی و جریانهای طرفدار آن از ابتدای انقلاب تاکنون، همواره از سوی آمریکا، غرب و شرکای منطقهای آنها دنبال شده، اما نتیجه این بازی و سیاست منطقهای همیشه طبق خواستههای آنها به پیش نرفته است. ماهیت اصلی حمله داعش به استانهای عراق نیز از شهریور سال گذشته این بود که حکومت جدید عراق را به چالش کشیده و همچون دولت مالکی ساقط کند تا در انتخابات پارلمانی به یک ترکیب پیروز و طرفدار ارتجاع عرب و غرب دست یابد و اهرم تروریستی داعش نیز، با گسترش جغرافیایی به غرب، مرزهای ایران را نیز آلوده کند و تحت تأثیر قرار دهد. جوهره اصلی این رویکرد، مقابله با نفوذ و حضور ایران در عراق و به چالش کشیدن امنیت ملی ایران اسلامی بود که جورچین اثرگذاری بر همپیمانان ایران در سوریه و لبنان را تکمیل میکرد. این منطق بازی در تمامی تحولات و بحرانهای ساختگی منطقهای و در رویکرد استمرار بخشیدن به آنها وجود دارد و با هدف حذف و تضعیف انقلاب اسلامی دنبال میشود. شرایط این بازی خطرناک و سیاست تهدیدساز بهنحوی به پیش رفته که ایران اسلامی آن را به فرصت جدیدی برای خود تبدیل کرده و بر معادله فیمابین خود و غرب و شرکای آن، وضعیت جدیدی را تحمیل کرده است.
با اینکه در سالهای اخیر، عموماً یک سیاست تهاجمی و ابتکاری غربی ـ صهیونیستی و ارتجاع عرب در مقابل ایران و محور مقاومت منطقهای دنبال شده، اما باز هم مسیر تبدیل «تهدید به فرصت» را سپری کرده است.
حمله و حضور داعش در عراق با اهداف گوناگونی طراحی و اجرا شده است که یکی از آن اهداف، بازگرداندن غرب و آمریکا با توجیه مبارزه با تروریسم داعشی بود. اینکار با سرعت و با عنوان ائتلاف غربی مبارزه با داعش در اربیل شکل گرفت، تا خود را منجی مردم عراق و طوایف آن نشان دهد.
به دلیل ماهیت معکوس این ائتلاف در مبارزه با داعش که عملاً در خدمت داعش و صحنهگردانی و مدیریت تحرکات و تعریف صحنه درگیری و گسترش داعش قرار داده، حضور و اقدامات نظامی ائتلاف، از مرزهای نمایشی فراتر نرفته و نگرانی و احساس تهدید از گسترش داعش در مناطق، کردها و حکومت مرکزی عراق را بهسمت ایران هدایت کرد تا واکنش فوری در مقابل داعش داشته باشند. اقدام فوری و مؤثر ایران در قبال درخواست کردها و حکومت مرکزی عراق، سبب دلگرمی و اطمینان خاطر آنها شد که مبنای رفتارهای بعدی آنها در هماهنگی و همسویی با ایران را شکل داد.
با ثبت پیروزیهای نیروهای مردمی در استان صلاحالدین که با ابتکار مرجعیت شیعه در عراق به حرکت افتاد، موقعیت نیروهای آمریکایی و ائتلاف با پرسش مواجه شد و عملاً از صحنه پیروزیهای مردم و نیروهای نظامی عراق کنار گذاشته شد و درخواستهای آمریکا برای مشارکت و حضور در عملیات تکریت نیز بینتیجه ماند. در حالی که قرار بود آمریکاییها با بهانه مبارزه با داعش به صحنه امنیتی و سیاسی عراق بازگردند و بر روند انتخابات و کابینه حکومتی آن تأثیر بگذارند، اکنون حتی در مسیر جنگ با داعش و پیروزیهای مردم حضور ندارند، لذا در طی سفر حیدر العبادی به واشنگتن که برای تأمین سلاح و اجرای قراردادهای نظامی انجام گرفته بود، وی با موضع جدید اوباما روبهرو شد که در عملیاتهای بعدی نباید به نیروهای بسیج مردمی با فرماندهی جداگانه و موازی ارتش عراق، اجازه حضور دهند و در صورت تخلف دولت عراق، اجرای قراردادهای تسلیحاتی متوقف و کمک تسلیحاتی مستقیم به عشایر سنی و یا کردهای عراق و بدون هماهنگی با دولت مرکزی عراق انجام خواهد شد.
کاخ سفید نیز در اقدامی موازی و برای افزایش سطح فشار به حیدر العبادی، لایحه کنگره مبنیبر رویکرد تجزیه عراق را نیز برجسته کرد تا نخستوزیر عراق راهی جز همراهی با آمریکا نداشته باشد. این درخواست آمریکا سبب اختلال در وضعیت رفتاری نیروهای نظامی و فرماندهان بسیج مردمی (حشدالشعبی) با العبادی شد و داعش نیز از همین فرصت استفاده کرد و برای جبران شکستهای خود در استان صلاحالدین بهسرعت بر فشارهای چندماهه در الرمادی افزود و یکشنبه هفته گذشته آن را به اشغال کامل خود درآورد. نکته مهم در رفتار نظامی جدید داعش و حملات موفق نظامی در عراق و سوریه این است که این گروه تروریستی از قدرت کمّی و کیفی آتشباری برخوردار شده و سلاحهای ضدزره جدید و پیشرفته از حامیان خود دریافت کرده است.
گزارشهای موثق امنیتی حاکی از آن است که به موازات خدمات و سلاحهای ارسالی آمریکا در بخشهای ضدزره و سیستمهای ارتباطی و آموزشهای پیشرفتهتر به نیروهای داعش، دولت ترکیه نیز در انبارهای سلاحهای موشکی، خمپاره و مهمات و سلاحهای تاکتیکی و توپخانهای خود را به روی داعش گشوده و ستونهای بسیار طولانی که هزاران کامیون را شامل میشوند، برای انتقال سلاح و مهمات برای داعش به شمال عراق و سوریه، اختصاص داده است. حتی گزارشهای رسانهای در ترکیه حاکی است که نظامیان و وکلای دادگستری که برخی از اطلاعات فوق را افشا کردهاند، ازسوی دولت اردوغان بازداشت و زندانی شدهاند. تاکتیک شدت آتشباری در کنار پرتعداد کردن ماشینهای انتحاری که در الرمادی در یک زمان و در مقابل ساختمان فرمانداری به پانزده عدد نیز رسید، شوک غافلگیری و ترس به طرف مقابل را منتقل کرد که عقبنشینی ارتش و پلیس استان الانبار به همین دلیل انجام گرفت.
آمریکاییها در توجیه و دلیل درخواست خویش مبنیبر حذف بسیج مردمی از جنگ با داعش، روحیه انتقام و رفتارهای طایفهای و مذهبی علیه عشایر سنی صلاحالدین، تکریت و سپس استان الانبار را مطرح میکردند، این در حالی است که هزاران داوطلب سنیمذهب در میان بسیج مردمی سازماندهی شده و حضور داشتند، پس کمترین وجاهت برای این ادعای آنها وجود دارد. به هرحال با فشار آمریکاییها دیدیم که در شهر الرمادی که امنیت و مقابله با داعش به نیروهای ارتش و نیروهای مؤثر پلیس عراق واگذار شد، این نیروها نتوانستند در مقابل تاکتیکها و فشار عملیاتی داعش مقاومت کنند و این شهر سقوط کرد، اما نیروهای بسیج مردمی و حزبالله عراق که در حبانیه، در شرق الرمادی و یا در کرمه در شرق فلوجه متمرکز و آماده بودند، از حمله داعش به سمت کربلا جلوگیری کردند. پس از این اتفاق و با جدیتر شدن تهدید داعش در استان الانبار که هزاران نفر از اهالی این شهر و استان بهسمت بغداد آواره شدند، نخستوزیر و پارلمان و دستگاههای امنیتی باید تصمیمگیری میکردند. از اینرو شورای استانداری الانبار بلافاصله با اجماع از نخستوزیر درخواست کرد که نیروهای بسیج مردمی را برای نجات مردم و برطرف کردن تهدید داعش در الرمادی و بقیه مناطق این استان به کار گیرد!
آمریکاییها بهشدت ناراضی و ناراحت بودند و در موضعی کاملاً انفعالی و تأملبرانگیز اعلام کردند که در مبارزه با داعش در الرمادی، به نیروهای بسیج مردمی شیعه، هیچ آموزش و سلاحی ارائه نخواهند کرد! اما برای تجهیز کُردها و عشایر اهل سنت عراق آماده هستند. قابل توجه اینکه، از بودجه نظامی و دفاعی حدود ۶۰۰ میلیارد دلاری ارتش آمریکا، ۸۹ میلیارد دلار آن برای مداخلهگری نظامی در دیگر کشورها تعیین شده که بودجه تسلیح کردها و عشایر سنی عراق نیز در همین بودجه قرار گرفته است. در فاصله زمانی کوتاهی، مقامات آمریکایی از اینکه در عراق نمیتوانند با بسیج مردمی و مبارزه آن با داعش در الرمادی مخالفت کنند، حمایت خود را از بسیج مردمی اعلام کردند. نکته و خواست محوری فرماندهان و نیروهای بسیج مردمی عراق این است که آنها اجازه حضور آمریکاییها در عملیات را نمیدهند و حتی حضور آنها را مشکوک به حمایت تاکتیکی از داعش میدانند. به همین دلیل است که وقتی نیروهای بسیج مردمی عراق به سمت محورهای عملیاتی الرمادی در حال حرکت بودند و هلیکوپتر ارتش آمریکا بر فراز آنها پرواز میکرد، آنها به این هلیکوپتر تیراندازی کردند تا از این منطقه دور شود.
حاصل این تحول و رخداد مهم این است که باوجود یک تلاش فشرده و انفعالی آمریکا و اقدامات ترکیه و دیگر شرکای منطقهای در حمایت از داعش و درخواست برای حذف بسیج مردمی عراق از مبارزه با داعش، که به حوزه نفوذ و حضور ایران معروف است، امروز این نیروی عظیم که چند ده هزار نفر را شامل میشود با درخواست رسمی شورای استانداری الانبار و نخستوزیر و پارلمان برای نجات الرمادی و الانبار به صحنه مبارزه وارد شدهاند. اگرچه آمریکاییها و غرب، همواره تلاش کردهاند، یک روحیه مناطقی و غیرملی را در کشورهای عربی و بهویژه عراق تزریق کنند و شکاف و تضادهای مذهبی را دامن بزنند، اما بسیج مردمی عراق که عموماً از شیعیان جنوب و مناطق مرکزی عراق تشکیل میشود، به مظهر اقتدار ملی تبدیل شده و با وجاهت ملی که کسب کرده، مقبولیت و ضرورت حضور خود را در سطح ملی عراق جا انداخته است. در حالی که پتانسیلهای داعش در استان صلاحالدین به شدت آسیب دیده است، داعشیهای موجود در فلوجه و الرمادی که ناچارند در موضع دفاعی به سر ببرند، در کنار فقدان حمایت از خارج، امکان به کارگیری ابزارهای قدرت آتش را نیز ندارند و یا به حداقل کاهش مییابد. لذا براساس ارزیابی فرماندهان نیروهای بسیج مردمی، عملیات پاکسازی در الرمادی و فلوجه، چندان دشوار نخواهد بود.
از هماکنون باید درباره نوع رفتار مشکوک آمریکا برای اختلال در روند مبارزه با داعش در فلوجه و الرمادی و یا کمکرسانی به آنها و یا انتقال و نجات نیروها و فرماندهان داعش و یا ضربه زدن به نیروهای بسیج و تجمعات و ادوات آنها هوشیار بود، چراکه پیروزی در الرمادی و فلوجه و استان الانبار، آغاز شمارش معکوس در پیروزی در موصل محسوب میشود و باوجود کارشکنی و فتنهسازی آمریکا در مناطق کردی و یا عشایر سنی، باید به مرحله پس از پاکسازی داعش از عراق اندیشید، بهویژه اینکه داعش از هر منطقهای آمده به همان جا باز میگردد و مرزهای سوریه، مسیرهای امن آنها نخواهد بود.